(Lo sentimos pero este contenido no está disponible en su idioma.). Política lingüistica en Eke.org

Taulak gizonak

Oroz gainetik antzerki idazle gisa dira ezagunak. Landartek aspaldian ez du antzerkirik idatzi; Luku azken urteetan antzerki franko idazten aritu da. Biek anitz ekarri diote euskal antzerkigintzari eta euskal kulturari.

Berriketaria : Eneko Bidegain.
Jatorrizko elkarrizketa

Daniel Landart eta Antton Luku (argazkia : Berria)

Lota jauregian dugu hitzordua, Euskal Kultur Erakundearen egoitzan, Uztaritzen. Euria jeuts ahala ari du, argazkiak kanpoan ateratzea ezinezkoa da.

Gainera, Daniel Landartek ez du euri aspira atera nahi, bere “brontxita kronikoarengatik”. Landarten bulegoan egin dugu elkarrizketa. Kanpoko hotzak ez du barneko goxotasuna murriztu. Plazer bat da bi idazleen entzutea. Ahots eztiaz aparte, antzerkilari dohainak agertzen dituzte mintzatzen hasten direnean, eta berotzen direnean. Lasai-lasaiki gai sakonetan murgildu dira, antzerkiaren haritik tiraka.

 Antton Luku San Franciscon sortu zen, 1959an. Baina Baxenabarren hazi eta bizi izana da. Amikuztarra bada ere, azken 20-25 urteetan Garazi aldean bizi da, Ezterenzubin. Antzerkilari izateaz gain, antzerki idazle ere bada. Azken urteetan Hiru Punttu antzerki taldearentzat ari da idazten. Horrez gain, Donibane Garaziko ikastetxeko irakasle gisa, euskarazko antzerki bat idazten du urtero-urtero. Garaziko ikasleen antzerkiak ospea erdietsia du, ikastetxetik kanpo ere.

Daniel Landart Donostirin (Baxenabarre) sortu zen, 1946an. Antzerki idazle gisa egin zen ezagun, Piarres Larzabalen ondotik. Ipar Euskal Herriko antzerkian berritzaile izan zen. Enbata mugimendu politikoko kide izanez, engaiamendu abertzalea eta antzerkia uztartu zituen. Olerkiak ere idazten ditu, eta hainbat kantarik eta musika taldek musikatu eta kantatu zituen. Hiru eleberriren egilea da. Azken urte hauetan Euskal Kultur Erakundeko zuzendariorde lanetan ari da.

Antton, zer ekarri dizu Daniel Landarten antzerkiak?

Antton Luku: Antzerkiari interesatu nintzaiolarik – Garazin berean kontaktuak ukan nituen – Daniel Landart Irisarriko antzerki taldearekin lotzen nuen. Hor ikusi nuen. Ezterenzubiarrekin joan nintzen ‘Manez Azeri’ antzerkia ikustera eta hola… Daniel guretzat erreferentzia zen. Horrek bazekien euskal antzerkiaz. Idatzi zuen, muntatu zuen… Memento hartan Heletan, EATBren (Euskal Antzerki Taldeen Biltzarra) egoitzan, haren testuak hartu eta irakurri nituen. ‘Egarriak’ ikusi nuelarik, ez nituen ezagutzen. Garazira jin berria nintzen, eta hori talde lan bat bezala ikusi nuen. Ez nintzen antzerkiaren mekanikan sartua. Hori zerbait borobildu bezala ikusi dut, testu eredu bat bezala.

Daniel, ez duzu aspaldian antzerkirik idazten. Gaur egungo antzerki idazleen obrak pozten zaitu? Zure lekukoa hartu dutela erran dezakezu?

Daniel Landart: Bai, dudarik gabe. Atsegin handia hartzen dut antzerki ikustera joatean. Hogei urtez hainbesteraino antzerkiaren muinan egon izanak nau higatu, idazteaz aparte errepetizio guztietara joan bainaiz. Orain antzerki baten ikustera joaten naizelarik, gazteek idatzi antzerkien ikustera, biziki pozgarri da. Izpiritua libre joaten naiz, gozatzeko. Beraz, atsegin handia dut holako gazteak eta jendeak idazten ari baitira.

Zer aldatu da Larzabalen edo Monzonen antzerkitik Landarten antzerkira? Eta Landarten antzerkitik Luku, Mattin Irigoien edo Pantzo Hirigaraien antzerkira?

Landart: Larzabalek anitz izkiriatu du, gai andana bat hunkituz. Baina abertzaletasuna hunkitu duelarik, gai historikoetan gelditu da. Monzonek zazpi antzerkietatik batean baizik ez du abertzaletasuna aipatu. Ni, aldiz, Enbatako militantea nintzelako eta ideologia baten pasatzeko, antzerkiaz baliatu naiz. Garbiki diot: abertzaletasun moderno baten eta orduko ideien eta kezken pasa arazteko baliatu naiz. Nik taula gainean ezarri ditudan problematikak gaur egun karrikan bizi dira. Oraingo idazleek, nahiz eta aipatzen dituzten, beste molde batez aipatzen dituzte. Pantzo Hirigaraien antzerkietan ez. Baina Antton Lukuren antzerkietan (‘Tu quoque fili’ edo ‘Lurra’), zinez gaurko problematikak bigarren edo hirugarren irakurketa batekin pasa arazten dira. Eta biziki interesgarria da. Ene zorigaitza izan da beharbada lehen irakurketa horretan gelditu naizela. Hortakoz dira beharbada memento batean gelditu diren gauzak. Berriz ematen balira, ez lirateke egokiak. Edo egokitu behar lirateke. Aldiz, Anttonen ‘Lurra’ euskal antzerkiaren historia markatu dutenenen artean dago, ‘Mee mee ardi kaka mee’-rekin batean. ‘Lurra’ antzerkiarekin beste jauzi bat emana izan da.

Luku: Garai hartarik hona, antzerkia baino gehiago, euskal jendartea aldatu da. ‘Ama’ egin zelarik, jendarte tradizional bati, gauza hori normalzat hartzen zuen bati, mezu berritzaile bat erran behar zitzaion. Antzerkia hori da: errateko kopeta izatea. Memento hartan belaunaldi berri bat baldin bazen, kontzientizatua eta bere bizimodua aldatu nahi zuena, antzerkia baliatzen zuen. Antzerkia, berez, hori da: hitza hartze hori. Orain, ideia ezberdinak hainbeste erabiltzen dira medio desberdinen bidez, non antzerkia ur tanta bat den. Beraz, behartuak gara formari ere interesatzera. Ez da aski erratea, behar da ere forma landu. Memento hartan, idazleek testua idazten zuten, eta taldeak bere gain hartzen zuen muntatzea eta dena. Orain ezin duzu irudia ahantzi. Idazten duzunean, jadanik aurre zuzendaritza bat egin behar duzu. Eta pentsatu: diskurtso hori perspektiba horretan ezartzen baduzu, orduan baduzu aukera gehiago. Antzerkiaren mintzoa gorputza delako, idaztean jadanik ikusi behar duzu gorputza mugitzen. Jendartea aldatu denez, idazteko moldea eta antzerki muntaketa ere aldatu dira.

Daniel Landarten antzerkietan aipatzen diren gaiak (herritik joatea, euskal kontzientzia eta abar, besteak beste) oraino aktualitatean ote dira?

Landart: Gai bezala har daitezke, dudarik gabe. Haatik, Anttonek erraten duen bezala, nola tratatzen diren. Nik, berriz hasten banintz izkiriatzen, beste gai batzuk hunki nintzazke, dudarik gabe.

Zer gai?

Landart: Ez dut idazten. Beraz, ez dut erraten ahal. Baina badakit gizartea ere aldatu dela, beraz jakin behar da aldatzen. Hala ere gaiak dudarik gabe gure gizarteari eta egoerari lotuak dira, bai politikoari, bai sozioekonomikoari.

Luku: Danielek behin baino gehiagotan erran du euskal antzerkiak hartu duen oinarria parropiako antzerki hori dela. Parropiako antzerki hori parropiarentzat egina da, erran nahi baita komunitate hetsi batentzat. Eta hor dira ideia ezberdinak. Horiek oro euskaldunak ziren perimetro horretan. Zuk transgresioa ekartzen duen ideia antzerkiaren bidez erraten baduzu, antzerki efektua sortzen duzu. Orain zer gertatzen da? Antzerki bat ematen duzu Donibane Garaziko Vauban gelan. Baina ikusleak ez dira garaztarrak. Badira Irisarritik, Hazparnetik, Oztibarretik… Zaleak heldu dira ikustera. Ideia ez da zaila izanen entzuteko, jende horiek adostasun bat badutelako delako gai tradizional horien inguruan. Beraz, horrek ez du gehiago antzerki efektua egiten. Komunitate horri antzerki efektua sortzen dion gauza bilatu behar da. Erraten delarik unibertsala izatea eta hori guztia, kasik alderantziz bilakatzen da. Komunitate ttipi horri, berari min egiten diona aipatu behar zaio. Frantsesez antzerki bat egin behar balitz euskal gauzei buruz, gai horiek lirateke berriz ere martxan. Euskal antzerkira jiten diren horiek konbentzituak dira.

Gaur egungo publikoak kilometroak egiten ditu antzerki baten ikusteko. Zer gairekin kitzikatzen da holako publiko bat?

Luku: Antzerki gaiarekin, hunkitzen duen gaiarekin. Jende horrek gai bat ikusi nahi du. Baina gaia antzerkilariei dagokie atzematea. Beti erraten dut Maskaradan naizela antzerkiz zaletu. Hori hitz hartze bat da. ‘Lurra’ antzerkiarekin – ez dakit kausitua denez, antzerkia beti poxi bat esperimentala baita – errana ez den gaia hunkitu zen. Jendeak kilometroak eginen ditu, pentsatzen baldin badu gaian ariko garela. Baina estetika eta jokoan aritzeko modua ere gaia dira. Modernitate hori aipatzen baitu, “ni euskaldun, orain” delako gauza hori hunkiko duelako. Ez da predikuen garaia. Hori iragana da. Beste gauza bat pentsatu behar da. Beste zerbait atzeman behar da, estetikan dena, gure euskal izaera islatzen duena, baina ere gure gatazkak, barne konfliktoak… Antzerki kausitua ez da txaloetan izartzen, baizik eta ondotik ea edantokian antzerki solas ari diren ala ez; solasak zer heinetaraino segitzen zaituen. Abertzaletasuna horren barnean da. Baina hori abertzaletasuna baino anitzez zabalagoa da. Gu jendeak gara. Mendebaldean bizi gara.

Nire ikasleei bideo kazeta bat erakusten diet. Parisen Europako antzerki eskola bat dago. Eta ikasleei erakusten zien “hartzen dut” nola erraten den hizkuntza guztietan. Hitz hori jestu bati lotzea galdetzen du. Fisikoki ikusten da hitza ez dutela berdin erraten. Hori ikusia duzularik, ulertuko duzu gorputzez euskal antzerki bat ez dela frantses antzerki bat bezala izanen, nahiz eta gai bera hunki. Hizkuntzak baldintzatzen ditu gorputzak. Horregatik, duda dut ea antzerki berak bi hizkuntzetan funtzionatuko duen. Edo bestela bi zuzendaritza behar dira, bi jokolari andana…


Gaiak aipatzeko moduaz dituzuen gogoeta horiek beste alor batzuetan ere ager daitezke. Adibidez bertsolaritzan. ‘Mitin-bertso’ batek (“bihar goizean nahi nituzke preso guztiak etxean”) txaloak eragin ditzake. Baina bertsolari batzuek mezu bera aipa dezakete beste estetika batekin.

Luku: Dudarik gabe. Daniel, Guillaume Hirigoien, Larzabal eta horiek denak bertsozaleak dira. Bordaxuri antzerkiaren hastapenean ere bertsotan ari dira. Interpretatzeko moldean anitz hartu dugu. Bada joko minimalista. Zein den ongi aritzea, ahal bezain guti mugitzea eta testua ongi erratea. Ezponda antzerkilaria zen. Alkhat ere bai, Xanpun ere bai, Mendiburu ere bai. Horiek ez dira kasualitateak. Biziki hurbil dira. Eta biziki hurbil delako, dago aldaketa ere bai. Egañaren belaunaldiak egin duen diferentzia hori : ez izatea uste dugun lekuan. Bada Lopategiren bertsolaritza bat: frankismoa ezagutu dute. Erratea bera zen transgresioa. Ondotik demokrazia etortzen da. Goizetik arrats errepikatuko da “presoak aska”, edo erran behar da gauza hori beste molde batez? Hor ateratzen da bertsolaritza bat, izugarri teatrala dena. Egaña antzesle maiuskula bat da. Inspirazioa nola hartzen duen, nola dramatizatzen duen, bertsoa nola ekartzen duen, kantatzeko era, interpretazioa… Geniala da. Pertsonaiak berak ere bai. Badute pertsona publiko bat, ez dena arras pertsona pribatua.

Ez ote dute komediek arrakasta handiena. Bertze antzerki motek ez ote dituzte zailtasunak publiko zabalagoa hunkitzeko?

Landart: Iparraldean komediak ditugu, salbuespen batzuk salbu. Komedia horietan bizi izan gara. Horretan, Anttonen teatroa beste sail batean sartzen dut. Komedia mundu horretan gabiltza. Biziki inportantea da irri eginaraztea, jostatzea. Baina komediaren izenean, beharbada goiti tiratzeko partez, beherean egoten gara. Batzuetan finezia eskasa bada, eta komedia guztiak ez zaizkit gustatzen.

Luku: Komedia behar da, orokorki. Komedia bakarrik uzten bada toki batean, beheiti joaten da. Antzerkilariak arima sal lezake irria sortzeko. Chaplinek bezala, tragikoa irri eginaraziz erratea luxua da. Hori da amensten ahal dena. Baina ez da beti posible. Forma bilatze horretan hezurdura bat edo azpiegitura bat ukan behar du komediak. Merkatua ikusten baldin bada, eta ikusten bada zertan garen, udalek ez dutela komunitate funtzionamendurik eta hori, euskarak nonbait behar du bildu. Bilduko du adin klaseen artean, klase sozialen artean. Orain, Iparraldean, Larzabalen lurrean, paradoxa da hori falta izatea. Pentsatzen dut hori izanen dela erronka ondoko urteetarako. Nik beti antzerki politikoa egin dut, zentzu zabalean. Baita lizeoan ere. Lizeoan beste komunitate bat gara, historiako klasean eta abar solasak baditugu eta munduari lotuak gara. Horregatik, guk antzerki bat egiten dugu, politika hori zentzu zabalean aipatzen duena. EKEtik euskal antzerkiaren panorama ikusten bada, lau komedia behar dira tragedia batentzat. Tragediak jende gutxiago ukanen du, baina komediari marka emanen dio. Hau behar du aipatu, baina jendea bilduz, lasai bilduz, euskara normalizatuz. Ahantzi arazi behar du euskaraz dela; bereziki oraingo euskaldun berriei. Plazer bat sortu behar du. Horregatik uste dut komedia exijentzia handiko zerbait dela. Gauza horri orain lotu behar gatzaizkio. Baina lotu! Eta gauza izugarri landu bat atera. Jendearen begian euskal antzerkia komedia polit, landu eta duin bati lotu behar zaio. Sekulan antzerkilariak hori ahanzten badu… “gero eginen dik, eginen dik…” Bai, eginen dik… Baina beti beheiti goaz. Uste dut gure exijentzia disolbatu dela orain. Ez dakit zertan den Xirrixti taldea, ea berriz abiatuko den. Ez da maiztasunez ari. Nahiago nuke hiru Xirrixti balira, baten ordez. Zirkuitua ase behar da kalitatezko komediaz.

Segida jatorrizko elkarrizketan

Iparraldeko euskal antzerki munduko eragileak

Iparraldeko euskal antzerkigintzako eragileen errepertorioa kategoriatan sailkatuak (artistak, programatzaileak, formatzaileak, baliabide zentroak...).