2010/02/16 00:48:35.935 GMT+1

Kopuruak eta kantitateak

Alfontso Mujika Etxeberria
Patxi Petrirena Altzuguren


1. Kopuru eta kantitate ez dira sinonimo

Erdal testuak euskaratzeko orduan, maiz aurkitzen dugu cantidad (es) / quantité (fr) / amount (en) hitza, edo número (es) / nombre (fr) / number (en) hitza, askotan izen batek lagunduta: <cantidad de + IZENA> eta <número de + IZENA> (es), <quantité de + IZENA> eta <nombre de + IZENA> (fr) edo <amount of + IZENA> eta <number of + IZENA> (en). Euskaraz ere hor ditugu <izena + kantitate> eta <izena + kopuru> izen-sintagmak (ezkerreko izena hitz-elkarte baten osagaia [oxigeno-kantitatea, diru-kopurua] edo izenlaguna [ur gezaren kantitatea, ikasleen kopurua] izanik).

Bai testu itzulietan, bai euskaraz sortutako testuetan, ikusten dira han-hemen, noiz edo noiz, erabilera nahasiak edo desegokiak, erabiltzaile batzuentzat bi hitz horietako bakoitzaren esparru semantikoa lausoa edo zehaztugabea den seinale. Erabilera argitu nahian idatzi ditugu lerro hauek.

Hizkuntza bakoitzean bi hitz horietako bakoitzak bere adierak ditu, eta ezin dira beti bana-banako paralelismoak antolatu. Horregatik, itzultzeko orduan, hizkuntza bakoitzean hitz bakoitzak dituen adierak kontuan hartuta eta euskarazko hitzen adierak kontuan hartuta hautatu behar da ordain egokia. Nolanahi ere, bi hitz horien atzean bada hizkuntzaz haraindiko kontzeptu-bereizketa orokor bat, eta komeni da hortik hastea eta ondo ulertzea.

Izenak sailkatzeko erabiltzen den irizpideetako bat zenbakarritasuna da. Badira izen zenbakarriak (arbola, liburu, ikasle, ardi...) eta badira izen zenbakaitzak (ur, euri, ke, olio, gorroto...)[1]; badira, orobat, izen batzuk bietara jokatzen dutenak, testuinguruen eta adieraren arabera (argi, ardo...). Oinarrizko sailkapen hori kontuan hartuta egiten da —edo egin behar litzateke, gure ustez— kopuru eta kantitate hitzen arteko hautaketa.

Hasteko, defini dezagun kantitate hitza:

Kantitatea magnitude baten edo gauza-multzo baten zatia da. Zenbatu edo neur daitekeenaren propietate bat da.

Mundu fisikoan, bi kantitate-mota bereizten dira:

1- Kantitate jarraitua: bata bestetik bereizita ez dauden unitatez edo zatiz osatua dagoena: botila batean dagoen likidoa, lerro baten luzera (luzera horren edozein zati hartu, nahi bezain txikia, eta zati hori luzera bat da beti), esfera baten bolumena (bolumen horren edozein zatik, denik eta txikienak ere, bolumena izaten jarraitzen du)...

2- Kantitate diskretua: bata bestetik bereizitako unitatez edo zatiz osatua dagoena: botila baten barnean dauden ur-molekulen multzoa (multzo horren zati bat hartu, eta molekulaz osatuta dagoela ikusiko dugu; baina gero eta zati txikiagoak hartzen baditugu, iritsiko da unea zatiak ur-molekula bat besterik izango ez duena; hori da muga, ezin izango dugu zati hura baino are txikiago bat hartu, zeren, zatitzen badugu, emaitza jada ez baita ur-molekula bat izango); arbola baten hostoen multzoa, mendi bateko arbolen multzoa (multzo horretatik har daitekeen zatirik txikiena arbola batez osatuta dagoena izango da; hori baino zati txikiagorik ez dago egiterik: arbola-erdi bat ez da arbola bat)...

Kantitate jarraituak neurtu egin daitezke, baina ezin dira zenbatu; kantitate diskretuak, berriz, zenbatu egiten dira, ez dira neurtzen.

Diskretu/jarraitu bereizketan dago kopuru/kantitate bereizketaren giltza. Honela:

  • Kantitate diskretuekin kopuru erabiltzen da.
  • Kantitate jarraituekin kantitate erabiltzen da.


2. Erabilera-datuak

Aipatu beharra dago Euskaltzaindiak ez duela horri buruz ezer arautu; ez dela, beraz, araua. Estilo-hobespen bat da, tradizioarekin bat datorren estilo-hobespen bat. Hona hemen kopuru hitza nola erabili den tradizioan (Orotariko Euskal Hiztegia):

  • Bakarrik ala [...] bidaide kopuru aundiz ote zioan? (Zaitegi)
  • Gauzen kopuru aundia ikusi badakusagu eta aldaketan gainera (Zaitegi)
  • Ots bakoitzaren dardara-kopurua ainbatzerik etzuen al izan. (Zaitegi)
  • sagastien kopurua (Iztueta)
  • zerrien kopurua (Iztueta)
  • Miliunka hiltze [...] horien ondotik, beldurgarriki ttipitu zen beraz irlandesen kopurua (Mirande)
  • okerren kopurua (Villasante)
  • [Arkumeak] Idiazabalko mugapean jaiotzen dirala kopuru au ta geiago (Iztueta)
  • Garaipena ez armadunen kopuruan ezpada Jaunaren laguntzan zegoala (Lardizabal)
  • Seieunda larogeita amabost [...] emazte eta aurrak kopuru onetan sartu gabe (Lardizabal)
  • [Esleituen] kopurua geituaz (Gregorio Arrue)
  • Nork zenbatu ordea eragozpenen kopurua (Euskal Esnalea)
  • Zer ajola du emen gizaldien kopuruak edo luzeerak? (Villasante)
  • Ezin diteke erabaki ordea aien mota-kopurua, ezta izenak zenbatu ere (Ibiñagabeitia)
  • Erabili nahi diren letren kopurua (Mitxelena)

 Garbi ageri da kopuru kantitate diskretuekin erabiltzen dela. Orotariko Euskal Hiztegiko agerraldi guztiak arakatuta, adibide bakarra aurkitu dugu bide horri jarraitzen ez diona:

  • Asten bagera [...] oni buruz jakin izan denaren kopurua neurtzen [...]. (Villasante)

Kantitate hitzari dagokionez, OEHko agerraldi gehien-gehienak diru-kopuru adierakoak dira (kantitate hitzak adiera gehiago baititu). Aztertzen ari garen adierakoak hauek dira:

  • Ogiaren eta arnoaren figura, gustua, kolorea eta kantitatea (Pierre Argainaratz).
  • Emazu saladier batean esnea krema behar den kantitatearen arabera (Escualdun cocinera... 1864).

 Kantitate jarraituak dira biak ere.

Beraz, guk aldezten dugun erabileran (tradizioarekin bat datorren erabilera baita), kopuru ez da erabili behar izen kontagaitzekin. Hala, zuzenak dira makina-kopurua, litro-kopurua, ikasle-kopurua modukoak, baina ez da komeni, adibidez, *energia-kopurua (Zenbat? Lau energia?), *bero-kopurua, *aire-kopurua edo *ur-kopurua esatea edo idaztea. Salbuespena diru-kopuru da. Dirua, berez, izen zenbakaitza da, eta ezin da zenbatu: *sei diru. Hala ere, diru-kopurua esaten dugunean diru-unitateen kopurua irudikatzen dugu, nonbait (adibidez, diru-kopurua = euro-kopurua). Azkenik, jende-kopuru kasua ere aipatzekoa da, singularrean baino erabiltzen ez den euskalkietan ere erabiltzen baita (jende-kopurua = pertsona-kopurua)[2].

Eta zein da gaur egungo erabilera zaindua? Datuak ikusita, badirudi erabilera ez dela tradizioan bezain argia. Denetik ikusten da. Hasteko, har dezagun Euskaltzaindiaren Hiztegi Batua. Han ageri diren definizio gisako testuetan edo adibideetan, kopuru hitza izen zenbagarriekin zein zenbakaitzekin ageri da:

zenbagarriak (gure irizpidearen arabera, zuzenak dira)

    bihiketa iz. 'bihi-kopuru handia'.

    eiheramen iz. Zub. 'eiherara eramaten den ale-kopurua'.

    erbesteratze iz.: hainbat erbesteratzeren ondorioz, beldurgarriki urritu zen irlandarren kopurua.

zenbakaitzak (gure irizpidearen arabera, kantitate behar luke)

    ardoketa iz. 'ardo-kopurua'.

    garitza iz. 'gari-kopuru handia'.

    ogiketa 1 iz. 'gari-kopurua'.

Ereduzko Prosa corpusa aztertuta, ikusten da idazle batzuek denetarako erabiltzen dutela kopuru hitza, kantitate hitzaren sinonimoa balitz bezala:

zenbakaitzak (gure irizpidearen arabera, kantitate behar luke)

  • materiaren kopurua (Xabier Amuriza).
  • Muskuluko oxigenoaren kopuru txiki bat baino ez da konbinatzen hemoglobinarekin (Irene Aldasoro).
  • Euri kopuru bera denbora luzeagoan zehar, errazago irensten da / Maiztasuna azalduko dugu esanez denbora kopuru batean gertatzen diren presio aldaketen neurria dela / gizakion baliabide nagusiena biriketatik kanporatzen den aire kopurua handitzea da (Lourdes Oñederra).
  • Honako elikagai kopuru hau hartzen zuen egunero: hogeita hamar anega irin garbi eta beste hirurogei irin arrunt (...) (Jose Antonio Mujika).
  • beherakoak desagertu arren nire eguneroko janari kopurua areago urritu zen (Jon Arretxe) [3].

Beste adibide batzuetan, berriz, kantitate ondo erabilita dago izen zenbakaitzekin:

zenbakaitzak (gure irizpidearen arabera, zuzenak dira)

  • Filmera heltzen den argi kantitatea obturadore baten bidez kontrola daiteke / Arrainek, ordea, ur kantitate handiak prozesatu behar dituzte biziari eusteko adina oxigeno hartzeko 7 ikusi zen mineral kantitate nabarmen handiagoa dutela kirolariek adin bereko pertsona arruntek baino (Irene Aldasoro).
  • Demagun gaur egun merkataritzako munduan den zilar-kantitatea, aurkikuntza aurretik zegoenarekin konparatuta, 32 bider handiagoa dela (Iñaki Iñurrieta).
  • Beilan, informazio kantitate gaitza iristen da, sentsuen bidez, ugaztun goren baten burmuinera / Poliki-poliki, aukera izan zen organismo konplexuek dauzkaten ADN kantitate eskergak maneatzea (Juan Garzia).

Eta, tradizioaz eta prosa zainduaz gainera, zein da gaur egungo erabilera?

Bada, dirudienez, Elhuyarren erabiltzen dugun bereizketa (eta, oro har, zientzia-testuak idazten dutenek erabiltzen duten bereizketa) ez da hain argia, eta erabilera nahasi samarra da. Adibidez, Googlen energia(-)kopurua edo informazio-kopurua terminoek agerraldi gehiago dituzte energia-kantitate eta informazio-kantitate terminoek baino. Termino ez hain orokorretara joz gero, ordea, ikusten da gehiago erabiltzen dela kantitate izen kontagaitzekin; adibidez, bero-kantitatea, baina ez beti. Magnitude guztiak neurgarriak direnez, eta neurtzeko unitateak erabiltzen direnez, badirudi hiztun askok ez dutela bereizten magnitude baten kantitatearen eta magnitude-kantitate horren balioa adierazten duen unitate-kopuruaren artean. Adibidez:

  • lehortea dela eta, kaleak garbitzeko ura murriztu dute
esateko,
  • *ur-kopurua murriztu dute 
entzun edo irakur daiteke,

ur-kantitatea murriztu dute

behar lukeen tokian. Hori esaten/idazten duena

litro-kopurua murriztu dute

edo antzeko zerbait pentsatzen ari da (nahikoa izan liteke, zenbaitetan, ura murriztu dute esatea). Azken batean, diru-kopurua esaten dugunean, euro-kopurua edo sos-kopurua irudikatzen ari gara. Badirudi hizkuntza teknikoan edo zainduan egiten dugun kontagarri/kontagaitz bereizketa lausoagoa dela hizkuntza arruntean [4].

 

3. Irizpidea

Horiek horrela, hau da, laburbildurik, gure irizpidea eta aholkua:

1- Magnitude jarraituetarako (izen zenbakaitzetarako), kantitate erabiltzea: ur-kantitatea; energia-kantitatea; erregai-kantitate izugarria kontsumitzen dute (*Erregai-kopuru izugarria kontsumitzen dute).

2- Magnitude diskretuetako (izen zenbakarrietarako), kopuru erabiltzea: liburu-kopurua, botila-kopurua.

Kontuan izan behar dugu, bestalde, kopuru edo kantitate zein erabiltzen den, esanahia desberdina izan daitekeela, eta, testuinguruaren arabera, bata edo bestea erabili behar dela. Adibidez:

  • Beso robotikoaren higidura-kopurua (beso robotikoak hiru higidura ditu espazioan, x, y eta z ardatzetan).
  • Mekanikan, oso ezaguna da higidura-kantitatearen kontserbazioaren printzipioa.


4. Beste jakingarri batzuk

4.1. Kalkoak

Gaztelaniazko número hitzaren ordainetan, ez da beti hitz bera erabiltzen euskaraz, eta ez da beti hitz bat erabili behar ere. Se está registrando un número muy elevado de quejas esaldia normal samarra da gaztelaniaz (ez dute beti se están recibiendo muchísimas quejas esan nahi izaten), baina euskaraz ez da normalena Oso kexa-kopuru handia izaten ari da esatea; egokiago da (hargatik erregistroa apaldu gabe) Kexa asko (eta asko) jasotzen/izaten ari dira. Horrek ez du esan nahi kopuru hitza ezin erabili denik, baina bai tentu pixka batekin ibili behar dela; aurreko adibidean esandakoa kontuan hartuz, eta kantitaterekin nahasi gabe, besteak beste [5].

 Izen kontagarriekin ere, askotan zenbat esatea egokiago da kopuru erabiltzea baino. Itzultzen ari garenean, komeni da probatu behintzat egitea, esaldia naturalago gertatzen baita askotan.

  • ?Zehaztu bilerarako behar den aulki-kopurua.
  • Zehaztu zenbat aulki behar diren bilerarako.

Proba dezagun, adibidez, aurreko horretan zehaztu aditzaren ordez esan jarrita:

  • ??Esan bilerarako behar den aulki-kopurua.

Kopuru hitzarekin ez ezik, kantitate hitzarekin ere gerta daiteke gehiegikeriarik. Honako hauetan guztietan saihestekoa iruditzen zaigu:

  • *Bero-trukagailuak galdara gisa funtzionatzen du; barrualdean hodi-kantitate handia dauka, eta olioa hozteko ura hodi horietan barrena iragaten da.
  • Bero-trukagailuak galdara gisa funtzionatzen du; hodi asko dauka barrualdean, eta olioa hozteko ura hodi horietan iragaten da.
  • *Zer ihes-gas kantitate bidali behar da sarrerako kolektorera?
  • Zenbat ihes-gas bidali behar da sarrerako kolektorera?

4.2. Komunztadura-arazoak

Kopuru hitzak “ale bat baino gehiago” ekartzen digu gogora, baina izen abstraktu singular bat da bera. Horregatik ikusten dira testuetan, beharbada, honelako komunztadura okerrak:

  • *Behar diren langile-kopurua.
  • Behar den langile-kopurua.

Aditzean plurala sartzekotan, hitz-elkarketa desegin behar da, eta dena delako gauza kontagarriaren izena pluralean jarri.

  • Behar diren langileen kopurua.

Halakotan ere, ordea, beti komeni da pentsatzea ea beharrezko den kopuru hitza, edo hura gabe berdin adieraz daitekeen:

  • Behar diren langileak.
  • Zenbat langile behar den/diren.


4.3.  Berrelkarketa

Hitz-elkarte batekin badoa kopuru hitza, bi bide ditugu. Batetik, berrelkarketa; hau da, hirugarren osagai gisa eranstea lehengo elkarteari: eskola-ordu kopuru. Bestetik, lehengo elkarketa deklinatzea: eskola-orduen kopuru.

Berrelkarketa kasu honetan ontzat emateko bide bat aipatzen du Euskaltzaindiak bere 25. arauan (Hitz elkartuen osaera eta idazkera): “Eguzki-lore eta gisakoen alorreko irizpen-, multzo-, zati- eta mota-elkarteak. Beste gehienek baino askatasun handixeagoa dute hauek honelako hedapenetarako: butano-saltzaile itxura, kafe erre usaina, zakar-biltzaile taldea, orein-haragi zatia, perpaus subordinatu motak.” Badu kopuru hitzak kidetasunik, gure ustez, multzo hitzarekin.

Beraz, bi bideak hartuko ditugu zilegitzat: eskola-ordu kopuru (marra bakarrarekin, jakina; berrelkarketa erabiltzen denean, ez dira bi marra idazten: eskola-ordu eta ordu-kopuru, baina *eskola-ordu-kopuru ez), eta eskola-orduen kopuru. Bigarren bide hori bakarra izango dugu kopuru hitzaren aurretik duguna izen eta izenondo batez osatutako izen-sintagma bat baldin badugu: eskola berrien kopuru (*eskola berri[-]kopuru).


4.4. Bitxikeriak

Hona hemen zenbait bitxikeria, testuak zuzentzean aurkitutakoak:

  • *parte-kopuru berdina (número de partes iguales)

Garbi dago itzultzaileak ez duela ulertu esanahia; igual adjektiboak parte izena kalifikatzen du. Ez dago beste aukerarik:

  • parte berdinen kopurua

 Gaztelaniazko tanto/tanta/tantos/tantas XXX como número de XXX egituran agertzen den número de hori ez da itzuli behar:

  • *sarrera-kopuru adina aldagai dituen edozein funtzio logiko (cualquier función lógica que tenga tantas variables como número de entradas)
  • sarrera adina aldagai dituen edozein funtzio logiko.

Beraz:

  • Motorrak zilindro adina bujia ditu. (El motor tiene tantas bujías como número de cilindros)
  • Bloke bakoitzak semaforo adina lerro ditu. (Cada bloque tiene tantas filas como número de semáforos)
  • Suitzak kantonamendu adina legedi ditu. (Suiza tiene tantas legislaciones como número de cantones)
  • *Ikatzaren hautsa eta hondarrek dituzten substantzia organikoen kopuru txikiak erabat errausten dira prozesuan zehar.
  • Ikatzaren hautsa eta hondarrek dituzten substantzia organiko apurrak erabat errausten dira prozesuan zehar [6].
  • *Hormigoi-kopuru handiko eraisketako obra-hondakina (escombro de demolición con un alto porcentaje de hormigón)
  • Hormigoi askoko eraispen-hondakina.
  • *Hondakin-kopuru esanguratsu bat jaso da.
  • ?Hondakin-kantitate esanguratsu bat jaso da.
  • Hondakin asko/askotxo/franko jaso da.

 





[1] Eta banaketa hori ez da unibertsala, hizkuntza bakoitzarena baizik. Adibidez, euskaraz mahats zenbakaitza da (*hiru mahats ezin dugu esan, hiru mahats-ale baizik), baina gaztelaniaz zenbakarria (tres uvas); ingelesez news zenbakaitza da (*a news ez da esaten, a piece of news baizik), baina euskaraz albiste eta berri zenbakarriak dira (albiste bat, berri bat).

[2] Dirudienez, antzina zenbakarria zen gaur egun zenbakaitz gisa erabiltzen den eremuetan ere. Orotariko Euskal Hiztegiak honela dio: "[jende] Aunque hay testimonios tanto en plural como en singular en todas las épocas y dialectos, los del primer tipo abundan más en textos septentrionales, y dentro de los meridionales son más numerosos cuanto más retrocedemos en el tiempo".

[3] Janari hitza zenbakarria ere izan liteke testuingururen batean. Ez du ematen kasu honetan hala denik, baina, dena den, testuinguru osoa behar litzateke erabat ziurtatzeko.

[4] Hori dela eta, ohargarria da ikustea ingelesez ere badirela era horretako zalantzak bi hitzen erabilerari dagokionez. Adibidez, ingelesezko Webster hiztegi ospetsuan, amount hitzaren definizioaren ondoren, erabilera-ohar hau ageri da: "(usage) Number is regularly used with count nouns <a large number of mistakes> <any number of times> while amount is mainly used with mass nouns <annual amount of rainfall> <a substantial amount of money>. The use of amount with count nouns has been frequently criticized; it usually occurs when the number of things is thought of as a mass or collection <glad to furnish any amount of black pebbles — New Yorker> <a substantial amount of film offers — Lily Tomlin> or when money is involved <a substantial amount of loans — E. R. Black>.

[5] Gainera, gaztelaniaz cantidad hitzak badu beste adiera bat: Porción grande o abundancia de algo. Beraz, adiera euskaratzeko, izen kontagarriei dagokienean, asko, franko, ugari zenbatzaile zehaztugabeak erabiltzea, askotan, egokiagoa da kopuru hitza erabiltzea baino: <ha venido cantidad de gente (ha venido una cantidad de gente enorme): jende asko etorri da. En estas fechas vendemos cantidad de libros: egun hauetan liburu asko saltzen ditugu. La cantidad de tonterías que ha dicho en un momento: a ze zentzugabekeria pila esan duen une batean (zenbat lelokeria esan duen une batean).

[6] Ohartu zer dagoen "substantzia organiko apurrak" horretan. Apur hitza hor izena da (apur, berez, izenondoa ere izan daiteke, 'txikia' esanahiarekin, baina ez da kasua ["substantzia organiko txikiak"??]); kopuru txikiak = apurrak = zatiak. Hala baldin bada, pentsa liteke 4.3 atalaren azken paragrafoan esandakoaren kontra doala: eskola-ordu kopuru = eskola-orduen kopuru baina eskola berrien kopuru: "substantzia organiko" izen+adjektiboa denez, 4.3 puntukoa betetzera, "substantzia organikoen apurrak" behar luke. Hala ere, badirudi ontzat ematekoa dela "substantzia organiko apurrak". Pentsa liteke "zentral nuklear motak" kasuaren antzekoa dela, hau da, izen+adjektibo multzoak onartzen dituela elkarketa kasu jakin batzuetan (hor dago Euskaltzaindiaren beraren adibidea: kafe erre usaina).

Nork: petrirena.2010/02/16 00:48:35.935 GMT+1
Etiketak: | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2009/12/01 22:26:03.418 GMT+1

«Hori lortuz gero» / «Hori lortzekotan»

Fernando Rey Escalera


Urte mordoxka dira baldintzazko «eginez gero» eta «egitekotan» egiturak baliokideak direlako ustea hedaturik zegoela ohartu nintzela. 1987an, Iruñean, Joxe Bernardo Jauregi legorretarrak, irakasle euskaldun berri batzuen nahasmenari erreparaturik, mahai inguruan jarrarazi gintuen eta, lapitza eskuan, eskema bat egin zigun, behingoagatik uler genezan bi egitura horiek ez zirela sinonimoak, eta, beraz, ezin zirela erabili bata bestearen lekuan. Eta eskema hura dut oraindik ere oinarri.

Urteak pasatu ziren. Gaitza zabalduz joan zen eta, ez dakit nola, Patxi Petrirenarekin horretaz mintzatu, eta garai hartako Euskaldunon Egunkariak ateratzen zuen Orri debozionezkoan horri buruzko artikulutxo bat egiteko esan zidan. Esan eta egin. 1995eko otsailaren 3an argitaratu zen.

Eta zabalduz doa gaitza orain ere, eta gero eta gehiagotan ikusten ditut adibide okerrak. Baina lehenago euskaldun berri-berrion akatsa bazen ere, orain, berriena ez ezik, beste askorena ere bada, baita euskara maila ona dutenena eta euskara aberatseko zenbait idazlerena ere. A gripearen birusarekin gertatzen ari den bezala, pandemia bihurtu da, eta osasun oneko gazte eta helduak harrapatu ditu, ez bakarrik osasun andeatuko eriak.

Sinonimotzat hartze hori aspaldiko kontua da, ikaragarri zabaldua. Eskola eta euskaltegi askotan sinonimotzat hartzen ziren, eta, seguruena, gutako batzuek ere lagunduko genuen okerra hedatzen. Sarean aurkitutako webgune batean, adibidez, hauxe aurkitu dut, berridazketak egiteko gomendioen artean:

«Aldaketa batzuk automatikoak dira. Alegia, gramatika kategoria berari dagozkio eta, ondorioz, ñabardura batzuk gorabehera, antzeko esanahia duten egitura batzuk erraz ordezka daitezke:

  • baldin) ba-... / -(e)z gero = -tzez gero = tzekotan
  • ezik = ezean »

Balio dezatela adibidetarako egun bakar batean bila ibili gabe ikusi eta apuntatu nituen lau adibide hauek. Oker ez banaiz, lehenbizikoak foru aldundiren bateko aldizkari ofizialekoak dira, eta azkena Hizkuntza Eskubideen Behatokiarena:

  • Eskatzaileen familia liburuaren fotokopia aurkeztu behar da, seme-alabak dituztela egiaztatzeko, halakorik izatekotan.
  • Berdinketa egotekotan, diru-sarrera txikiena duenaren alde egingo da.
  • Izena behin baino gehiagotan agertzekotan, erregistro-zenbaki berriena duen eskaera baztertuko da.
  • Horren inguruko argibideren bat bidali nahi izatekotan, telefonoa@behatokia.org helbide elektronikora edota Behatokiko egoitzara helarazi.

Adibide guztietan, problema bera ageri zaigu, okerreko ustea, «izatekotan» eta «izanez gero» sinonimoak diren ustea alegia.

Baldintzazko esaldiak dira auziaren muina eta, zehatzago esanda, baldintzazko esaldi jokatugabeak.

Egia esanda, ez dut dokumentazio askorik lortu. Gramatiketan ere deus gutxi ageri da. Orotariko Euskal Hiztegian ere miaka ibili naiz, baita Ereduzko Prosan ere.

Problema honi buruzko beste aipamen batzuk aurkitu ditut, interesgarriak, baina haietako batzuek, nire ustea sendotu beharrean, zalantzak sortu dizkidate, eta susmoa piztu, nire eskema ere ez ote den sobera zorrotza, edo okertzat hartzen dudan molde hori ez ote den zenbait tokitako erabilera ona. Bestela esanda, ba al dago tarteko adibiderik? Ba al dago tokian tokiko erabilera «bitxirik»?

Blog honek eztabaida abiaraztea duenez helburua, neure eskema azaltzera ausartuko naiz. Datozela, gero, nahi adina aportazio eta kritika, hondarrean probetxuzko zerbait geldi dadin.

Han-hemenka aurkitutako adibide asko jarriko ditut. Barka dezatela egileek. Asmoa ez da, inondik ere, inor ere kritikatzea. Guztion artean auzia argitzeko baliabidetzat ditut. Eskerrik asko, beraz, aldez aurretik.

1. Baldintzazko perpausak

Beste egituraren bat ere aipa baliteke ere, hauek dira baldintzazko esaldiak sortzeko egitura erabilienak:

a) Euria egiten BAdu, arropa bustiko zaigu (baldintza erreala).

Eta haren molde bereko baldintza irreal edo hipotetikoak:

   Euria egin (izan) BAlu, arropa bustiko zen/zatekeen.
   Euria eginen/egiten BAlu, arropa bustiko litzateke.

b) Mikelek partida irabaziZ GERO, ni asko poztuko naiz.

c) Mikelek partida irabazi EZEAN (EZIK), ez dugu negarrik eginen.

d) JakiTERA, joanen nintzateke.

Eta haren moldeko bereko iraganeko esaldia:

   JakiTERA(t), ez nintzen hurbilduko.
   Jakin IZATERA(t), ez nintzen hurbilduko.

e) Lana bukatuko BAdugu, buru-belarri aritu beharko dugu.

f) Bihar mendira joaTEKOTAN, goiz jaiki beharko duzu.

g) Bihar mendira joaTEZ GERO(TAN), goiz jaiki beharko duzu.

h) Bihar mendira joaTEKOTZ, goiz jaiki beharko duzu.

Errazkerian erortzeko arriskua izanik ere, nik bi multzotan bereizten ditut molde horiek guztiak:

1.1. Baldintzadun esaldi ortodoxoak

Baldintzazko perpausak bi atal ditu, baldintzazko perpausa eta ondore perpausa, protasi eta apodosi ere deitu ohi direnak. Bien artean kausa-ondorio erlazioa dago, eta, beraz, lehenbizikoa betetzearen ondorio da bigarrena.

  • Euria egiten badu, arropa bustiko zaigu.

Arropa bustitzea euria egitearen ondorio da.

Eskema honi jarraitzen diote modu hauek guztiek:

A)    
     a-1)

  • Euria egiten badu, arropa bustiko zaigu
  • Euria egin (izan) balu, arropa bustiko zatekeen/zen.
  • Euria eginen/egiten balu, arropa bustiko litzateke.

     a-2) Ezezko esaldietan berdin:

  • Euria egiten ez badu, arropa ez zaigu bustiko.
  • Euria egin ez balu, arropa ez zatekeen/zen bustiko.
  • Euria eginen/egiten ez balu, arropa ez litzateke bustiko.

B)   
     b-1)

  • Mikelek partida irabaziZ GERO, ni asko poztuko naiz.
     b-2)
  • Mikelek partida irabazi EZEAN (EZIK), ez dugu ospakizunik eginen.

(berdin egin daiteke, jakina, baldintza irreal edo hipotetikoan ere)

C)

  • JakiTERA, joanen nintzateke.
  • JakiTERA(t), ez nintzen hurbilduko.
  • Jakin IZATERA(t), ez nintzen hurbilduko.

1.2. Helburuzko kutsua duten baldintzadun esaldiak

Bigarren multzo honetako baldintzazko esaldiek oso bestelako egitura dute, eta, ia-ia, baldintzazkoa ez baizik eta helburuzko esaldia dela esan genezake. Ez da betetzen aurreko esaldien eskema. Perpaus hauetan, ez da bigarren puska lehenbizikoaren ondorio, kontrakoa baizik. Alderantzikatua dago, eta lehenbiziko puska da bigarrenaren ondorio.

D) Lana bukatuko BAdugu, buru-belarri aritu beharko dugu.
E) Bihar mendira joaTEKOTAN, goiz jaiki beharko duzu.
F) Bihar mendira joaTEZ GERO(TAN), goiz jaiki beharko duzu.
G) Bihar mendira joaTEKOTZ, goiz jaiki beharko duzu.

2. Baldintzazko perpaus jokatugabeak

Azter ditzagun, labur bada ere, perpaus jokatugabe horiek:

2.1. -tuz gero

Egitura: partizipioa + -Z instrumentala + GERO postposizioa
Aldaerak: -TUZ GERO(Z, ZTIK)
Bi erabilera nagusi ditu:

a) Baldintzazko esaldia: gehienbat Hegoaldeko hizkeretan.

  • Mikelek irabaziz gero, asko poztuko naiz ('Mikelek irabazten badu, asko poztuko naiz').

b) Denborazko esaldia: gehienbat ekialdean eta Iparraldean.

  • Zu etorriz geroztik, ez dugu bakerik izan ('Zu etorri zarenetik, ez dugu bakerik izan).

Nabarmentzekoa da egitura honekin ezezko esaldia ere egiten dela, Nafarroako iparraldean behinik behin, baina ez dirudi bultzatzekoa denik.

  • Zu ez etorriz gero, ez dugu deus eginen (?).

2.2. -tu ezean / -tu ezik

Baldintzazko perpausa ezezkoa denean, egitura hauek erabiltzen dira. Gehienbat Hegoaldean eta mendebaldean erabili izan dira berriki arte.

Egitura: - partizipioa + EZIK (gehienbat mendebaldean)
           
- partizipioa + EZEAN (Hegoaldean, baina tradizio murritzagokoa da)

  • Zuk egin ezean, ez du inork egingo ('Zuk egiten ez baduzu, ez du inork egingo').

«Izan ezik» egitura salbuespena adierazteko zabaldu da batik bat.

«Ezean» baliatuz, partizipioaren ordez izen bat erabiliz, molde bereko esaldiak sortzen dira: «Urik ezean, besterik ezean, ardoa edanen dugu» ('urik ez badugu, besterik ez badugu, ardoa edanen dugu').

2.3. -tzekotan

Egitura: aditz izena + -KO + -TAN inesibo mugagabea. Ematen du zerbaiten elipsia egiten dela, izen bat isilean balego bezala.

Erabilera:

a) -tzeko zorian, -tzeko puntuan.

  • Erortzekotan egon nintzen.

b) -tzeko asmotan (asmoa)

  • Amari bisita egitekotan joan naiz.

c) Baldintzazko/helburuzko esaldia.

  • Bihar mendira joatekotan, goiz jaiki beharko duzu.

-tzekotan daraman perpausean esaten dena ez da ondore perpausa baino lehenago gertatzen, ez da kausa, alderantziz baizik. Kasu honetan, lehenbiziko perpausa bigarrena betetzearen ondorio izanen da (goiz jaikitzeari esker, edo horren ondorioz, joaten ahalko zara mendira).

Ez da zilegi, beraz, honelako esaldiak egitea:

  • *Bihar mendira joanez gero, goiz jaiki beharko duzu.
('Bihar mendira joatekotan, goiz jaiki beharko duzu'). Si mañana vas a ir, si has de ir, si quieres ir, si tienes intención de ir al monte, tendrás que levantarte pronto.

Azken batean, helburuzko esaldia da. Eta lasai esan genezake beste hau: «Bihar mendira joateko, goiz altxatu beharko duzu». Para ir al monte, tendrás que levantarte pronto.

Zein da, ba, problema? Nire ustez, erdaratiko kalko okerra da kontua, gaztelaniaz lasai asko esaten baitugu «si mañana vas al monte, tendrás que levantarte pronto», nahiz eta «si has de ir, si quieres ir, o tienes intención de ir, para ir» izan esanahia.

Modu berean, ez da zilegi, nik «baldintzazko esaldi ortodoxoa» deitu dudan horretarako, -tzekotan egitura erabiltzea, eta hau da azken urteotan gehien zabaltzen den okerra. Ikus ditzagun adibide batzuk:

  • *Nekatuta egotekotan, eseri eta atseden hartu.

('Nekatuta baldin bazaude, nekatuta egonez gero, eseri eta atseden hartu').

  • *Nahi izatekotan, elkarrekin joanen gara.

('Nahi baduzu, nahi izanez gero, elkarrekin joanen gara').

  • *Hautagai bakarra egotekotan, ez da bozketarik egingo (EHAO. 2006-2-14)
('Hautagai bakarra baldin badago, egonez gero, ez da bozketarik egingo').
  • *Bozketan berdinketarik egotekotan, berriro bozkatuko da, eta berriro ere berdinketa egotekotan, Batzordeko buruaren kalitateko botoak erabakiko du (BAO, 116. zk., 2008, ekainak 18).

d) Zehaztapen lexikoa, errepikapenaren bidez.

  • Egitekotan, ongi egin.
  • Inori esatekotan, zuri esanen dizut.
  • Ezkontzekotan, zurekin ezkonduko naiz.

Lankide batek txistea egiten zuen azkeneko honen kontura.

«Si me caso, me casaré contigo». Batzuen joera, erdararen interferentziarengatik, «*ezkontzen banaiz, zurekin ezkonduko naiz», «*ezkonduz gero, zurekin ezkonduko naiz» esatea baita. Lankide honek grazia handiz azaltzen zuen «ezkonduz gero, ezkondua zaude jada, eta ezin zara ezkondu, poligamiarik onartzen ez bada behinik behin».

Beraz, okerrak dira, noski, honako hauek:

  • *Eginez gero, ongi egin (*Egiten baduzu, ongi egin)
  • *Inori esanez gero, zuri esanen dizut (*Inori esaten badiot…).
  • *Ezkonduz gero, zurekin ezkonduko naiz» (*Ezkontzen banaiz…).

Mota berekoa da euskaltegi batzuetan baldintzazko adizkiak behin eta berriz esanarazteko binaka egiten eta eginarazten genuen ariketa. Okerraren jatorria, honetan ere, erdaratiko kalko okerra da noski.

  • «Si fueras un ave, ¿qué ave serías?»

«*Hegazti bat izango bazina, zein hegazti izango zinateke?» galdetzen zuen batak. Eta besteak erantzun: «*Hegazti bat izango banintz, ni arranoa izango nintzateke».

Baina okerra da noski: «Hegaztia izatekotan, zein izanen zinateke?» esan beharko baikenuke.

2.4. -t(z)ez gero

Egitura: aditz izena + -Z instrumentala + GERO postposizioa.

Aldaerak: -TZEZ GEROZ, -TZEZ GEROTAN.

Erabilera: helburuzko/baldintzazko esaldia, -tzekotan bezalaxe.

  • Euskarak aurrera egitez gero, euskaraz bizitzen hasi beharko dugu.
  • Afaria egitez gerotan, norbaitek egin beharko du erosketa.

Modu hau Nafarroan eta Gipuzkoan oso erabilia izanagatik, testu gutxitan agertzen da. Ikusi besterik ez dago ez dela oso maiz agertzen Ereduzko Prosan. Corpus horretan begiratuta –ustez, behintzat, ongi begiratu dut–, bakar batzuek erabili dute literaturan (Xabier Mendiguren Elizegik, Karlos Linazasorok, Imanol Zurutuzak, Jon Arretxek, Xabier Olarrak, Juan Kruz Igerabidek, Joxe Azurmendik eta nik neronek). Ez dut adibiderik topatu Berrian.

2.5. -t(z)ekotz

Egitura: aditz izena + -KO + -TZ. Aldaerak: -TZEKOZ.

Erabilera: helburuzko/baldintzazko esaldia, -tzekotan eta -tzez gero bezalaxe.

Aurrekoaren parekoa da, Iparraldean tradizioa duena azken hau, eta Ereduzko Prosan bilatuz gero, ia-ia kasu guztiak Herria aldizkarikoak eta Iparraldeko idazleenak dira.

  • Parisen lehen eman hitza behar duela atxiki, han Afrikan bakerik eta batasunik egitekotz.
  • Elgarrekin bizitzekotz, arropa hori beharko duzue utzi.

3. Ereduzko Prosako adibideak

Bilaka ibili naiz Ereduzko Prosan, eta adibide asko topatu ditut. Testu hau ez luzatzearren, aparte jarri dut, nahi duenak ireki eta aztertu dezan. Hemen duzue: Ereduzko_Prosako_adibideak.doc

4. Problemari buruzko bi aportazio

4.1. Euskal Herriko Unibertsitatearen EHULKU zerbitzua

Modu grafiko eta ederrean azaltzen dute problematika, baina hara non -tzekotan egitura azaltzean, 3. erabileraren berri ematean, niretzat zalantzazkoa den adibide bat ematen duten (5. orrian).

«?Lan egiteari utziko diot, baina Gabonetako loteria egokitzekotan.

Horren bidez zera adierazten dugu:lan egiteari utziko diot, baina Gabonetako loteria egokitu behar zait, bestela ez».

Nire eskemari jarraikiz, «loteria egokituz gero» jarriko nuke. Horrelako adibideak aurkitzeak jarri nau, orain, ni ere zalantzan.

4.2. Euskal Gramatika Osoa. Ilari eta Entzi Zubiri.

Maiz jotzen dut nik Zubiritarren gramatika honetara, oso argia eta didaktikoa delako. Problema honi heldu diote, eta ongi azaltzen dute gaia, baina, berriz ere, nire eskema kolokan jartzen duen adibide bat ageri da -tzekotan egituraren balioa azaltzeko. Bigarren partean ematen dituen adibide guztiak oso egokiak iruditzen zaizkit, baina badago azalpen bat nik ongi harrapatzen ez dudana, edo, besterik gabe, nire eskemarekin bat ez datorrena:

«Egitura hau ‘-tzeko kasutan’ esapidetik dator, eta baldintzazko perpaus jokatugabeak egiteko erabiltzen da. Aurreko ataletan aztertu ditugun egituren aldean, balditu zenbait berezitasun. Ikus dezagun adibide baten bitartez:

a) Eginez gero, ondo egiten saiatu.
b) Egitekotan, ondo egin (bestela, ez egin).

Goiko adibidea baldintzazko perpaus arrunta dugu eta ‘Egiten baduzu, ondo egiten saiatu’ adierazten du. Bigarren adibidean, ordea, -tzekotan egiturak, inplizituki, ‘bestela ez’ edo antzeko zerbait adierazten du. Hona hemen beste zenbait adibide...».

Ondoren datozen adibide guztiak oso egokiak iruditzen zaizkit, baina posible al da a) hori? Esan al dezakegu ‘Egiten baduzu, ondo egiten saiatu’?

Ez dut harrapatzen ñabardura hori. Edo mendebaldeko moldea da hori?

5. Azken adibide bat

Nire zenbait lankiderekin gai honi buruz ari nintzela, orain aipatuko dudan adibide batek harrotu zituen hautsak: eskema desberdinak ditugulako, edo erabilera desberdinak daudelako, edo tokian tokiko erabilera guztiak ez datozelako bat. Batek daki. Balio dezala, nahi izanez gero, eztabaidarako.

  • Ezkontzen bazara, abisatuko didazu, ezta?

(«Ezkondu behar baduzu», adierazi nahian, jakina, ospakizunera joan ahal izateko). Batzuek ontzat jotzen zuten. Beste batzuek ez. Mugako kasu bat da? Eta orain arte azaldutakoen molde oker berekoa?

Nork: Fernando Rey.2009/12/01 22:26:03.418 GMT+1
Etiketak: -tzekotan baldintza | Permalink | Erantzunak (3) | Errenferentziak: (0)

2009/10/13 01:19:32.359 GMT+2

«Arte» eta «-raino»

Patxi Petrirena Altzuguren


1. Sarrera

Erraz samar bereizten dira, itxura batean, arte eta -raino: denbora adierazten du batek (noiz arte) eta tokia besteak (noraino). Hala dio EGLU-Iek (267.-270. or.): «Beraz, etxeraino, baina gero arte. Hori orokorki hala da, eta erakusleetarik sorturiko aditzondoek ezin hobeki erakusten digute lekua adierazten duten sintagmei berez -raino dagokiela, ez arte; ikus hor goiko honaino, horraino, haraino; horien ordez inoiz ez da idatzi ez esan hona arte edo horren antzekorik, ez eta galdetu nora arte, gaurko egunean hau ere entzuten den arren. Hortaz etxeraino, basoraino, kaleraino, (elizatikan) konbenturaino… esan behar da komunzki. Modu bertsuan denborazko adberbio direnek inolako dudarik gabe erakusten digute horiei arte zor zaiela: hots, gaur arte, bihar arte, gero arte, etzi arte…».

Baina… «Baina bi atzizki horien arteko gurutzaketak askotxo dira eta ez bart arratsekoak, lekua adierazten duten izenek arte eta denbora adierazten dutenek -raino hartzen dutelarik arestian esanaren kontra. Mikel Zaratek, esate baterako, Lezamara arte, etxera arte eta abar Bizkaian entzuten direla dio…)».

Aurreraxeago, hau ere esaten du: «Horrez gain, bada ere zenbait sintagma hain atzizki bata zein bestea aukeran har dezakeenik. Hala urliak esango du Errenteria(r)arte ez da autobutsa geldituko, eta sandiak Autobus hau Errenteriaraino doa; honako honek gorputz dagoen lagunari Zeru(r)arte, adiskide! esango dio, eta harako hark Suziria zeruraino igo da esango du».

Zalantzen edo bitasunen eremuan gehiago sakonduz, hau dio EGLU-Iek: «Eta duda-mudako diren zenbait hitzekin, alegia berez ez leku ez denbora adierazten ez dutenekin, nola esan: azken(a) arte ez zuen etsi ala azkeneraino heldu zen? Azkenik, euskalki bakoitzaren jokabidea ere kontuan eduki behar da. Askok heriotzeko ordu arte esango genuke, baina Axularren heriotzeko oreneraino dio. Hortaz, azken egun arte bezain ongi esana dago azken eguneraino; datorren urte arte bezain zuzen datorren urteraino, eta abar, eta abar».

Euskal Gramatika Laburra laburrago mintzo da puntu honetaz, eta EGLUn esandako zenbait gauza zehaztu ere egiten ditu. Hau dioelarik, esate baterako: «(…) [Errenteriara arte ez da autobusa geldituko esaldian] interpretatu behar da autobusa ez dela geldituko Errenteriara iristen den arte (…)».

Lan honetan, azken ohar horren garrantzia azpimarratu nahi dut. Isilean aditz bat izateak esplikatzen ditu halako esaldiak, beraz, eta guztiz desberdin bihurtzen -raino baliatuz egindakoetatik. Zailago gertatzen zait gaur egun entzuten eta irakurtzen diren arte batzuk esplikatzea, eta halako esaldi batzuk jarriko ditut ondoren, aztergai. Izan liteke  zalantzakorik edo bietarako aukera ematen duenik; gerta liteke, orobat, euskalki guztietan ez berdin erabiltzea halako esapideak: ematen du Bizkai aldean gutxiago erabiltzen dela -raino, zenbaitentzat arrotz izateraino.

Esan dezadan, sarrera hau amaitzeko, Euskaltzaindiak sarean jarri berri duen Orotariko Euskal Hiztegian honako ohar hau egiten duela arte postposizioari buruz: «Se agrega a verbos y nombres de tiempo. Algunos abusan de él agregándolo a nombres locales: etxerarte, en vez de etxeragiño o etxeraiño, hasta casa».

2. «Lezamara arte» eta «Lezamaraino»; «zerura arte» eta «zeruraino»

Euskal Gramatika Laburrean bertan dioena aintzat harturik, «Errenteria(r)arte ez da autobusa geldituko» esaldia ezin konparatu da, ene ustez, «Autobus hau Errenteriaraino doa» esaldiarekin: batean «Errenteriara (iritsi) arte» esaten da, eta hor ez dago «ez da geldituko Errenteriaraino» esaterik; bestean, berriz, «Errenteriara(ino) doa» esango dugu, eta nik behintzat ez dut uste «Errenteriara arte doa» esan daitekeenik.

EGLUko beste adibide bateko parea ere ezin konparatua da: Zeru(r)arte, adiskide / Suziria zeruraino igo da. Suziri bat, joatekotan, zeruraino joango da (noraino), ez zerura arte; eta adiskide zendu berriari, egun handira arte bezala zerura arte esango diogu esatekotan (noiz arte, zeruan elkar gaitezen arte, zerura gaitezen arte), ez zeruraino.

Erraz samar bereizten ditugu etxeraino eta etxera arte adibidez:
  • Hau, halako mozkorrarekin, ez da ailegatuko etxeraino.
  • Etxera arte ez naiz konturatu gurpila zulatuta neukala. (‘etxera heldu arte’)
Aditzei begiratzea aski da noraino / noiz arte bereizkuntzaz ohartzeko: noraino ailegatu / noiz arte ez konturatu (noiz konturatu). Hots, toki-izen baten inguruan agertuagatik ere, denbora adierazten dugu, funtsean, etxera arte eta gisakoekin.

3. «Bukaera(ra) arte» eta «bukaeraraino»

Antzeko esanahi-aldea ikus genezake toki-izen garbi baten ordez abstraktuago bat harturik, denborazko nahiz espaziozko adiera duena: amaiera, azkena edo bukaera:
  • Nobela honek tentsioari eusten dio hasieratik bukaeraraino.
  • Nobelaren bukaera(ra) arte ez da jakiten zer lotura duten biek. (‘bukaerara iritsi arte’)
Proba bat egin dut Ereduzko prosa gaur corpusean, bukaera arte eta bukaeraraino bilatuta. Espero izatekoa den bereizkuntza hori egiaztatzen digute adibideek, erabat (noiz arte / noraino). Hona bost eta bost:

         bukaerara arte
  • Batzuetan burura etortzen zait hobe dudala ohean itxarotea munduaren bukaerara arte (Manhattan Transfer, John Dos Passos, Lopez de Arana, Ibaizabal, 1999).
  • Ez dugu lortuko, baina, eta ez da beharrezkoa izango setioaren bukaerara arte itxarotea (Lisboako setioaren historia, José Saramago / Jon Alonso, Ibaizabal, 2000).
  • Zama hau bukaerara arte eraman behar diat (Eraztunen Jauna III, J.R.R. Tolkien / Agustin Otsoa, Txalaparta, 2004).
  • Ipuinaren bukaerara arte ez du sekretua agerian uzten (Hitza azti, Iñaki Arranz, Alberdania, 2006).
  • Estoikoen eta Aristotelesen lanek logika konplexuago bat garatzeko oinarria jarri zuten, baina hori ez zen posible izan XIX. mendearen bukaerara arte, matematikaren hizkuntzatik hainbat elementu hartu eta notazioa zehaztu zen arte (Filosofiako gida, Askoren artean, UEU, 2004).
  • Gure ikuspegitik, ordea, bizitza luzatzeaz gainera, bizitza baliagarria bestearen pareraino ekarri beharra dago, bukaerara arte ondo bizi gaitezen, alferrikako izaki kontsumitzaile isil geldi geldo gaixoak izan ez gaitezen (Baietz okerreko bidea aukeratu!, Edorta Agirre, Alberdania, 2006).
  • Blanche iluntasun eta argiaren artean jolasten den bezala, Williams ageriaren eta ezkutuaren mugan ibiltzen da: icebergaren punta erakusten du hasieratik, baina bukaerara arte ezin jakin daiteke izotz blokearen bolumena (Desio izeneko tranbia, Tennessee Williams / Xabier Paya, Alberdania-Elkar, 2006).
          bukaeraraino
  • Kontakizuna ferry batean hasten da eta ferry horrexek bukaeraraino eramango gaita (Manhattan Transfer, John Dos Passos / Lopez de Arana, Ibaizabal, 1999).
  • East River-eko ontziraleku beltzaren bukaeraraino lasterka egingo dut, eta neure burua uretara botako dut (Manhattan Transfer, John Dos Passos / Lopez de Arana, Ibaizabal, 1999).
  • Eta ez badut esperientzia hau bukaeraraino kontatzen, emakumeen errealitatea lausotzen lagunduko dut eta munduko gizonezkoen dominazioaren alde jarriko naiz (Gertakizuna, Annie Ernaux / Joseba Urteaga, Igela, 2003).
  • Horrela bada, lukainkak ahal bezain bizkor egiten zituen orain, tabernara lehenago iristeko asmoz, ez baitzuen hitz bakar bat ere galdu nahi hain biziak iruditzen zitzaizkion eztabaida haietatik, sarritan bukaeraraino jarraitu ezin bazien ere (Parisen sabela, Emile Zola / Karlos Zabala (Alberdania-Elkar, 2004).
  • Eta orduak eta orduak ematen zituzten, otarre guztiak noiz hustuko, hezurren karraskak hantxe atxikirik, burezurren pusken artetik muinak nola ateratzen zituzten eta mingaina nola erauzten zuten bukaeraraino ikusi nahian (Parisen sabela, Emile Zola / Karlos Zabala (Alberdania-Elkar, 2004).
  • Mesede eta sari horiengatik eskerrak eman beharrean aurkitzen naizenez eta bizitzaren bukaeraraino ez naizenez pobretasunaren beldur izango, gauza hauek zuretzat idazten hasi naiz, konturatu naizelako gauza asko eraiki dituzula eta oraindik ere eraikitzen ari zarela, eta aurrerakoan ere egingo dituzula eraikin publikoak bezala pribatuak ere, handiak zure egiteko handiei dagokienez, eta ondorengoen oroimenean bizirik geratzeko balioko dutenak (Arkitekturaz hamar liburuak, Vitruvio / Santiago Iruretagoiena, Klasikoak, 2000).
Azken horretan bakarrik ikusten da beste formaren aukera, erraz esan bailiteke, noiz arte adieran,  «bizitzaren bukaera(ra) arte ez naiz pobretasunaren beldur izango».

Uste dut, beraz, beldur handirik gabe esan dezakegula arte denbora-nozio baten adierazpena dela (nahiz zenbaitetan toki-izen bat ondoan izan), eta -raino, berriz, toki-nozio baten adierazpena. Tokia, hori bai, izan daiteke fisikoa nahi irudizkoa, eta hortik etor litezke zenbait erabilera berriren inguruko zalantzak.

4. «Hautsi arte» eta «hausteraino»

Aditz-izenari -raino eranstean (hots, -t(z)eraino esaten dugunean), ñabardura garbi bat izaten da esanahian -tu arte-tik bereizten duena. Ikus ditzagun adibide-biko batzuk.
  • Indarka aritu zen, atea hautsi arte.
  • Indarka aritu zen, atea hausteraino.
Lehenbiziko aukera (hautsi arte) denborazko garbia da: atea hautsi arte ez zion indar egiteari utzi. Bigarren aukeran, berriz (hausteraino) atea hausteko egindako indarraren neurria azpimarratzen da, eta indar horretaz atea hausteko bezain handia izan zela esaten da; orobat esan daiteke, jakina, atea hausterainoko indarra egin zuela norbaitek.
  • Ahotsa urratu arte abestu genuen.
  • Ahotsa urratzeraino abestu genuen.
Noiz arte esaten dugu lehenbizikoan; bigarrenean, berriz, zenbat, zenbateraino.

5. «Kokoteraino», «hezurretaraino», «samaraino», «zenbateraino»

Toki-erreferentzia batzuekin (sama, kokote, hezur, hortz, hagin…) graduaren, intentsitatearen edo zenbaterainokoaren adierazgarri gisa erabiltzen dugu -raino. Hona adibide batzuk, Ereduzko prosa gaurretik bilduak:
  • Ezagutzen nituen, bai, haren purrustadak, eta kokoteraino nindukaten (Homo Faber, Max Frisch / Joxe Austin Arrieta, Elkar, 2001)
  • Harrera ekitaldiekin samaraino geunden eta, hangoan ongietorriko hitzak entzun aurretik ekin genion ohiko buffetari (Europako mugetan barrena, Edorta Jimenez, Txalaparta, 2000).
  • Bat-batean zirrara bat sartu zitzaigun hezurretaraino: hots bat, zaratatxo bat, iritsi zen hildakoaren gelatik (Fantasiazko ipuinak, Guy de Maupassant / Josu Zabaleta, Ibaizabal, 2000)
  • Berriro diot: literaturaren grina hezurretaraino sartua duenak ezin ditu alde batera utzi nik ezabaturiko zatiak (Ulises, Homero / Juan Kruz Igerabide,Erein, 2000)
  • Bizitza guztian egon nauk nekatuta hezurretaraino, baina orain barruko muinetaraino nagok (Maitea, Toni Morrison / Anton Garikano, Alberdania, 2004)
  • Lau gizon pizti, hortzetaraino armatuak eta larderiatsu ikusi zituen Lolik, txirrina aditurik, lasterka joan zenean atearen zabaltzera (Hiruko, Itxaro Borda, Alberdania, 2003).
  • Zenbaitetan, Otsabideko bidegurutzeetan Kerguelen bera agertzen zen haginetaraino armatu gizonez bizkartua (Hiruko, Itxaro Borda, Alberdania, 2003).
Hala ere, entzun izan dut irratian «haginetara arte armaturik», nire ustez aski esapide bitxia, eta interneten ere aurkitzen da bakanen bat.

Puntu honetan, aipatu beharrekoa da zenbateraino esapidea ere. Adibideak ezin konta ahala topa ditzakegu, baina horren ordez erabiltzen hasia da zer/zein puntutaraino ere (ze puntutara arte ez dut oraindik topatu).
  • Bai, baina... idazleak gutxiengo batentzat lan egiten dugun pertsonak gara eta ez dakit zenbateraino onartzen dugun hori... (Zortzi unibertso, zortzi idazle, Ana Urkiza, Alberdania, 2006).
  • Ez dakit ziur zenbateraino gogoratzen dituen edo ez esan zuen Matson andreak (Hona hemen gu biok, Dorothy Parker / Mirentxu Larrañaga, Alberdania-Elkar, 2006)
  • Baina, urrunagorat joanik, zer puntutaraino da elkarbide bi pertsonaren arteko solasa, ez hizkuntza desberdinetan ari direlarik, baina hizkuntza berean ere? (Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien, Elkar, 2000)

6. «Noraino» eta «nora»

Arte eta -raino bikoaz ari garela, ez dugu ahaztu behar -rainoren oinarriko -ra soila ere. Behin baino gehiagotan, aukeran izaten dugu -raino erabili edo -ra erabili, eta, izatekotan ere, halako ñabardura bat hartuko du -raino atzizki konplexuagoak: mugaren muga adieraztea, edo muga horri enfasi berezi bat eranstea, adibidez.
  • Tenperatura 180 gradura igo behar da.
  • Tenperatura 180 graduraino igo behar da.
  • ??Tenperatura 180 gradura arte igo behar da.
  • Isuna 1.000 eurora jaitsi daiteke berehala ordaindu ezean.
  • Isuna 1.000 euroraino igo daiteke berehala ordaindu ezean.
  • ??Isuna 1.000 eurora arte igo daiteke berehala ordaindu ezean.
Lehen esandakoarekin, testuinguru horietan arte erabiltzeko, «180 gradura iritsi arte», «1.000 eurora heldu arte» edo halako zerbait ulertu beharko genuke, eta ez du ematen halakorik dagoenik.

7. Metroak, graduak, urteak, euroak, ehunekoak…

Aurreko puntuko adibideek erakusten dutenez, -ra eta -raino tokizko atzizkiak era askotako neurriekin ere erabiltzen ditugu, leku fisikotik nolabaiteko irudizkora hedatuta. Inguruko aditzak ere tokiarekin lotutako ideia ematen dutenak izaten dira: igo, jaitsi
  • RENFEk orduko 160 kilometroraino igo du bere trenen gehieneko abiadura.
  • Herri barruko autobusa euro erdira jaisteko asmoa azaldu du Udalak.
  • Tenperatura zero azpitik 15 graduraino jaitsiko dela ere esan dute.
XX. mendeko corpusean ez dugu aurkitu, adibidez, pezeta(ra) arte bat bera ere, eta bai, ordea, pezetara eta pezetaraino:
  • Hileroko kuota hiru pezetatik bost pezetara igotzea eskatu zen.
  • Azken egunotan bokarta kiloa 50 eta 30 pezetaraino jaitsi da eta hau ez da errentagarria euskal arrantzaleentzat.
Bistan denez, eurora(ino) forma erabiltzen da gaur egun, Berriako adibide honek erakusten duen gisan (20 euroraino eta 6 eurora arte aurkitzen ditu Ereduzko prosa gaurreko bilagailuak):
  • Zergen aurreko emaitza %15,4 hazi zen eta 36,2 milioi euroraino iritsi.
Ohargarria da urte bezalako denbora-hitz bat ere neurri gisa erabili daitekeela eta, ondorioz, adiera espazialean hartu:
  • Zigor-eskaera 10 urtetik 13 urtera igo dute.
  • Hamalau urtetik hamasei urtera zabaldu zen derrigorrezko hezkuntza.
  • Hitzarmenaren iraupena hiru urtekoa izango da, eta sei urtera(ino) luzatzeko aukera dago.
Denborazko garbiak dira, aldiz, honako hauek:
  •  Hamasei urte(ra) arte herrian bizi izan nintzen. (‘hamasei urte izan arte’; ez “hamasei urteraino”)
  • Duela 100 urte arte, euskaraz egiten zen han.

8. Aztergaiak

Hona hemen, hasieran iragarri bezala, gaur egungo zenbait adibide, aztergai. Guztiak ere horrela entzun edo irakurri ditut han-hemen, arterekin, baina nire iritziz -raino dagokie gehiago, denboraren aztarrenik ageri ez denez.
  • Elurra egin du hondartzara arte.
  • Tenperatura 30 gradura arte igo da.
  • Elurra 500 metrora arte jaitsi da.
  • Belaunetara arteko elurretan ibili gara.
  • Haginetara arte armaturik zeuden.
  • Ehuneko 4 arte emango dizugu interesetan.
  • Ehuneko 50 arteko deskontua.
  • Ez dakit hori norarte den hori egia eta norarte asmatua.

Aparteko multzo batean utziko ditut beste bi, arazo are larriagoa dutenak. Azken batean, kalko nabarmenak dirudite, bestela adierazi beharrekoak.
  • ??Auto horretan zazpi lagun arte sartzen dira.
  • Auto horretan zazpi lagun ere sartzen dira.
  • ??Jasan dezakeen pisua: 500 kilo arte.
  • Jasan dezakeen pisua: 500 kilo, gehienez.

Nork: Patxi Petrirena.2009/10/13 01:19:32.359 GMT+2
Etiketak: arte -raino -ra zenbateraino zenbaterainoko | Permalink | Erantzunak (1) | Errenferentziak: (1)

2009/04/01 05:58:38.860 GMT+2

Aditz ez-ergatibo eta ez-akusatiboez (funtzionatu, preskribatu...)

Axun Aierbe Mendizabal


Axun Aierbe itzultzaile eta irakasle zenari omenaldia egingo diote gaur, 2009ko apirilak 1, Euskal Herriko Unibertsitatearen Gasteizko campuseko Letren Fakultatean. Guk ere gure omenaldi xumea egiteko, ItzuL posta-zerrendan 2002ko martxoaren 14an idatzi zuen testua argitaratzea erabaki dugu, haren oroimenez eta esker onez. Posta-zerrendan "preskribatu da / preskribatu du" zalantza agerturik, halako foroetan gutxitan agertzen diren bezalako mezu mamitsu eta dokumentatua idatzi zuen Axun Aierbek; artikulu bat, azken batean, gaurkotasun eta balio bete-betea duena orain ere.

Agindutakoa zor omen da, eta ea zorra kitatzen dudan! Egun batzuk barru esan eta aste batzuk igaro direnez, ekin diezaiodan ziurrenik luze samar aterako zaidan laburpen honi.

Aditz iragangaitz ez-ergatibo eta ez-akusatiboez (preskribatu, funtzionatu, dimititu, existitu... etab.): SIDELEZ zerrendako zenbaitek emandako erantzunen, argibideen eta bibliografia-aholkuen berri ematen eta irakurri ditudan artikulu batzuetatik ateratako zenbait ondorioren berri ematen ahaleginduko naiz labur-labur.

Ez-ergatiboen eta ez-akusatiboen arteko bereizkuntzaren berri luze-zabal ematen dutenak Levin & Rappaport Hovav (1995) dira. Itziar Lakak aholkaturiko liburu bikaina da. Honela diote (1995: 98): «The distinction between internally and externally caused verbs corresponds roughly to the distinction between unaccusative and unergative verbs. As we show in chapter 4, internally caused verbs are generally unergative, whereas many unaccusative verbs are derived from externally caused verbs. There are two reasons for saying that there is only a rough correspondence between the internally/externally caused verb distinction and the unaccusative/unergative distinction. First, as we show in section 3.3, there are unaccusative verbs that are not derived from causative verbs; these are the verbs of existence and appearance. Second, as we have just shown, there is a class of internally caused verbs of change of state, and, as we show in section 4.2.1, these verbs are unaccusative». Bereizketa horren berri ematen du Mendikoetxeak (1999) ere: «La clase de los verbos intransitivos es una clase heterogenea que incluye formas con muy distintas propiedades semánticas y sintácticas. Se debe a Perlmutter (1978) la distinción entre dos clases de verbos intransitivos: los inergativos y los inacusativos o ergativos (...) Los dos tipos de verbos tienen en comun que requieren un solo participante o argumento cuya realización sintáctica es la de sujeto, pero se distinguen en la relación semántica que se establece entre el argumento y el verbo. Los verbos inergativos, formas como "llorar", "reir", "saltar", "toser", denotan actividades o procesos que dependen de la voluntad de un agente. Los verbos inacusativos son verbos que denotan bien estados o bien eventos no agentivos (logros), como "existir", "aparecer", "llegar", "florecer", "crecer", etc., cuyo unico argumento se interpreta como el elemento que recibe la acción o en el que se produce o manifiesta la eventualidad que denota el verbo: i.e. el argumento de este verbo es un tema o paciente».

Labur-labur esateko, aditz iragangaitz ez-ergatiboek subjektu egilea ("agent") dute eta ez-akusatiboen subjektua, berriz, jasailea da edo gai rola hartzen du aditzak hala egotzita.

Ildo horretatik, Euskal Gramatika Laburra: Perpaus Bakuna (Euskaltzaindia, 1993) liburuan esaten dena aintzat harturik egin nuen baieztapena ez da guztiz zuzena; honela dio Euskaltzaindiak (1993: 14): «aditz iragangaitz ez-akusatiboak dira absolutiboa markatzen dutenak eta aditz iragangaitz ez-ergatiboak, ostera, ergatiboa behar dutenak». Baieztapen orokor horrek salbuespenak ditu.

Ildo horretatik, Beñat Oihartzabalek ohartarazi nau «euskaraz solas aditz morfologikoki bakunak (mintzatu, hizkatu, solastatu, elekatu...) semantikoki inergatiboak» direla. Aditz horiek da motako laguntzailea hartzen dute. Era berean, Beñatek esana da «anitzez gutiagotan gertatzen da kontrakoa (hau da, aditz inakusatiboak, adibidez egoera-aldaketa aditzak edo gertatze-aditzak, NORK-aditzak izatea)». Maileguzko aditzei dagokienez, Oihartzabalek dioenez, «iparraldean gehienetan frantsesaren avoir / être oposaketari jarraikitzen gatzaizkio ("eskiatzen du", "protestatzen duzu", "xikanatzen du" vs. "suizidatu da", "pleinitzen zara", "debruiatzen da").

Frantsesez eta italieraz aditz iragangaitz ez-akusatiboen eta ez-ergatiboen bereizketa nabari da, esaterako, hartzen duten aditz laguntzailean, izan ere, ez-ergatiboek frantsesez avoir eta italieraz avere laguntzailea hartzen dute eta ez-akusatiboek, berriz, frantsesez être eta italieraz essere laguntzailea. Ez-akusatiboen kasuan partizipioaren eta subjektuaren arteko komunztadura gauzatzen dute bai frantsesez bai italieraz. Hizkuntzaz hizkuntza badira hainbat ezaugarri ez-akusatiboak eta ez-ergatiboak sintaktikoki bereizten dituztenak. Izan ere, Levin-ek eta Rappaport Hovav-ek, Rosen-ek esanak bilduz, esan dute, to blush ingelesez eta arrosire italieraz esanahi aldetik baliokide diren arren ('gorritu'), ingelesezkoa ez-ergatiboa dela subjektuari egile rola egozten diolako. Aldiz, arrosire aditzak italieraz egoera-aldaketa adierazten duen neurrian, ez-akusatiboa da, eta subjektuari gai rola egozten dio.

Honainokoa, sarrera orokor nahi baino luzeagoa, baina, tira...

Preskribatu, funtzionatu eta dimititu bezalako aditz iragangaitzez, berriz, aipatu behar da, iritzi guztiak ez datozela bat. Itziar Lakak dio euskaraz ez-ergatiboak direla gaztelaniaz ere hala direlako, eta subjektu egilea dutelako.

Beñat Oihartzabalek esan dit preskribatu frantsesez iragankorra dela eta ez zaiola ezaguna adiera iragangaitza.

Xabier Alberdik joan den irailean Euskaltzaindiaren Biltzarrean, Gramatika Jardunaldietan aurkezturiko artikulua bidali zidan (Euskera aldizkarian argitaratzekoa da) eta hor ageri denez, «aditz mailegatu banaka batzuk (funtzionatu, kotizatu, zirkulatu) ez dira egiledunak [...] hor sartzen da jokoan barne-kausalitateko aditzen gramatikalizazio desberdinen hipotesia (Mendikoetxea, 1999: 1602-1605; Levin, 1995: 136, 146). "Funtzionatu", "kotizatu", "zirkulatu" predikatuek barne-kausa duten gertakariak adierazten dituzte: "makina horrek funtzionatzen du" esaten denean, nolabait interpretatzen da makina horrek propietate edo ezaugarri bereziren bat duela makina ibiltzea eragiten duena, hau da, argumentuaren beraren propietateren bat jotzen da gertakariaren eragiletzat. Badirudi, beraz [...] barne-kausaren nozioa [...] jokoan sartzen dela aditz mailegatu iragangaitz batzuen erregimena erabakitzerakoan: alegia, barne-kausalitateko predikatu batzuk ez-ergatibo gisa mailegatzen ditu euskarak. Indar edo joera horixe nabaritzen bide da, batez ere hizkuntza mintzatukoak diren hurrengo adibideetan eta antzerakoetan: "autoak ez du arrankatzen", "pilotak txarto botatu du"...».

Bestalde artikulu berean honako baieztapen hau ere egin du: «aditz ez-ergatibo mailegatu gehienak (abdikatu, abortatu, abusatu, arnegatu, bidaiatu, blasfematu, bogatu, deklaratu, desertatu, dudatu, emigratu...) egiledun tipikoak dira: gertakari horietako gehienak izaki baten borondateari loturik daude eta izaki batek kontrolatuak dira; maizenik izaki hori [+ gizakia] ezaugarriduna, edo gutxienik [+ biziduna] izan ohi da».

Beste pasarte batean, honela dio paseatu eta beste aditz batzuk direla-eta: «Saltatu eta paseatu aditzei dagokienez, alde batetik ez dago dudarik literatura-tradizioaren pisua da erregimenaren alde makurtzen dela, nabarmenki gainera. Bide batez, paseatu aditza tradizioan da aditz modura erabiltzeko arrazoietako bat gaztelaniazko erabilera pronominala izan liteke (ik. DRAE, pasear). Baina beste alde batetik, Sarasolak berak dioenez eta EEBS-ko datuek baieztatzen dutenez, ezin da ukatu gaurko hiztun askok aditz horiek ez-ergatibotzat jotzen dituztela. Bi aditz hauetan Hiztegi Batuak tradizioari eutsi nahi izan dio, baina ez-ergatiboen aldeko bilakaera hori —Sarasolak apelatu, komuniatu, emigratu, eskatu eta itsastatu aditzetan baieztatua— ez dirudi gaurko edo azken aldi honetako joera berria denik».

Alberdik artikulu horretan, besteak beste, ondorio hauek atera ditu: «Egia da erdarazko aditz iragangaitz batzuk du aditz gisa geureganatu ohi ditugula euskaraz (bidaiatu, eskiatu, korritu...). Baina trataera edo jokaera hori ez da orokorra, bi aldagaik baldintzatua baizik: a) semantikaren aldetik, jokaera ez-ergatiboa egiletasuna agerian duten aditzei (abdikatu, abortatu, abusatu, arnegatu, bidaiatu, blasfematu, bogatu, deklaratu, desertatu, dudatu, emigratu...) edota barne-kausalitateko gertakizuna adierazten duten aditz zenbaiti (funtzionatu, kotizatu, zirkulatu) loturik ageri zaizkigu gehienbat; b) sintaxiaren aldetik, jokaera ez-ergatiboa albo-erdaretan se klitikorik gabeko erdal aditz iragangaitz egiledunetara mugatzen da gehienbat: horrelakoetan ageri da garbien ez-ergatiboen aldeko joera berria ("saltatu du", "deskantsatu du", "dantzatu du", "olgatu du"...), tradizioko erabilera ez-akusatibo ohikoari ("saltatu da", "deskantsatu da", "dantzatu da", "olgatu da"...) bizkarra ematen diona». Aurrerago honela dio: «gaztelaniaz edota frantsesez se klitikorik ez duten aditz iragangaitz egiledunak dira gehienbat ez-ergatibo gisa mailegatuak izateko hautagai direnak. Multzo horretakotzat har litezkeen zenbait aditzekin (saltatu, deskantsatu, dantzatu, olgatu, komulgatu...) gaurko erabileran da > du bilakaera baieztatu dugun arren, multzo txiki horretatik kanpo ez dago duda-izpirik. Esate baterako, joera ez-ergatiboa pentsaezina da albo-erdaretan se klitiko berezkoa duten aditzak (gazt. amotinarse, atreverse, quejarse...) edota aditzen adiera klitikodunak (gazt. conformarse, fiarse, portarse, signarse, descuidarse, divertirse, interesarse, ocuparse, dedicarse, ducharse...) mailegatzean. Era berean, jokaera ez-ergatiboa nekez gertatzen da existentzia edota agerpen-aditz gehienak (gazt. existir, faltar, caber, pasar, sobrar...) mailegatzean».

Beraz, uste dut dimititu aditzaren gainean ez dagoela zalantzarik: ez-ergatiboa da, subjektu egile (gizaki) biziduna duelako.

Funtzionaturi buruz interpretazio ezberdinak dauden arren, ez-ergatiboa dela baieztatu dute bai Itziar Lakak bai Xabier Alberdik. Kasu honetan, subjektua makina bada, jakina, [- gizaki] eta [- bizidun] motakoa da.

Preskribatu ez-ergatiboa dela dio Itziarrek, baina gaztelaniaz jokabide bikoitza duela esango nuke. Prescribir adiera iragankorrean aurkitu dut batean eta bestean, baina ez iragangaitzean (beraz, adibideak neuk asmatuak dira).

Hector Campos-ek dioenez (1999: 1.566-1.568) aditz iragankorrek eta ez-akusatiboek partizipio egitura absolutua onartzen dute baina ez «berez iragangaitz direnek» («intransitivos en si» = ez-ergatiboak):

- Terminadas las labores, saldremos a beber una copa [iragankorra]
- Una vez partido el autobus, no hay nada que podamos hacer para detenerlo [ez-akusatiboa]
- *Ladrados los perros... [ez-ergatiboa]

«*Funcionada la maquina» edo «*dimitido el parlamentario» bezalakoak ez dira zilegi aditz ez-ergatiboak direlako. Nik neuk, «una vez prescrito el delito...» egitura zilegi dela esango nuke. Hortaz, ez-akusatiboa?

Gaztelaniaz Camposek eta beste batzuek aditz iragankor eta iragangaitz ez-ergatiboek -dor/-tor atzizkia onartzen dute eta aditzetik eratorritako egile-izenak edo egile-adjektiboak (gazt. «sustantivos o adjetivos deverbales agentivos») era daitezke. Euskaraz, -le eta -tzaile atzizkiak ditugu pareko. Preskribatzaile hiztegietan ageri ez den arren, zilegi dela esango nuke baldin eta preskribatu aditza bagenu adiera iragankorrean, baina adiera iragankorretarako bestelako ordainak ditugu eta ez dut uste «*delitu preskribatzaile» bezalako zerbait egin daitekeenik. Hortaz, ez-akusatiboa?

Gai hori aztertu dute Miren Azkaratek (1992) eta Lluisa Graciak (1992) ere.

Camposek beste ezberdintasun bat ikusi du izenlagunen bidezko egituretan, galde- perpausak eratzerakoan. Honako adibide hauek dakartza:

      a. Vendrán los jugadores de ese equipo
      b. ¿De qué equipo vendrán [los jugadores _______]?

      a. Correrán los jugadores de ese equipo
      b. *¿De qué equipo correrán [los jugadores _______]?"

Hau da, galde-perpausa egokia da aditz ez-akusatiboen kasuan, baina ez- ergatiboen kasuan ez dirudi zilegi denik. Prescribir aditzak ildo honetatik ez-ergatibo gisara jokatzen duela dirudi:

      - Prescribirán los delitos de la década pasada
      - *¿De qué década prescribirán [los delitos _________]?

Camposek (1999: 1.568) azkenik, beste ezaugarri bat aipatu du: se inpertsonalaren erabileran, iraganaldian ez dago debekurik aditz ez-ergatiboen kasuan, baina ez-akusatiboen kasuan ez dirudi naturala denik:

      a. Se trabajó todo el dia ayer
      b. ?Se llegó temprano a la oficina ayer.

         - Se prescribió la receta ayer (iragankorra)
         - ?Se prescribió el delito ayer (iragangaitz ez-akusatiboa?)

«El delito prescribió ayer» egitura, aldiz, onargarri da. Mendikoetxeak dioenez (1999: 1.583), aditzaren partizipioa izenaren modifikatzaile gisara ager daiteke ez-akusatiboen kasuan baina ez du horrelakorik onartzen ez-ergatiboen kasuan:

      a. Un tesoro recientemente aparecido
      b. *Un perro muy ladrado.

Nik neuk «Un delito (recientemente) prescrito» onargarri dela esango nuke, baina «*Un delito muy prescrito» ez da zilegi. Modifikatzaileen mailakatzaileez ez dut ezer aurkitu aditz iragangaitzen sailkapenari loturik. Aztertzeko moduko puntu bat izan daiteke.

Mendikoetxeak beste ezberdintasun baten berri ere eman du (1999: 1.583), izan ere, gaztelaniaz, aditz ez-akusatiboek determinatzailerik gabeko sintagmak onartzen dituzte subjektu gisara, baina ez dirudi horrelakorik zilegi zaienik aditz ez-ergatiboei:

      a. Siempre vienen mujeres
      b. Todos los años llegan las cigüeñas
      c. Existen problemas.

Esta posibilidad está vetada para los verbos inergativos>», dio:

      a. ?Duermen mujeres
      b. ?Juegan niños
      c. ?Trabajan jovenes"

Nik neuk «*prescriben delitos» ez dut uste zilegi denik. Hortaz, ez-ergatiboa? Prescribir aditzak, adiera iragankorrean onartuko luke horrelako egitura bat: «Prescriben recetas».

Datu horiek ikusita ez dirudi harritzekoa denik batzuk edo batzuetan du laguntzaileaz baliatzea eta beste batzuk edo beste batzuetan da laguntzaileaz. «El delito prescribe a los diez años» perpausean subjektu egilea dugula sinestea kosta egiten zait. Barne-kausarik ere ez dut ikusten, preskribatzea kanpo-erabaki batetik baitator (legez xedatua izateagatik edo dena delakoagatik). Kanpo-kausalitatea dagoen gehienetan aditza ez-akusatiboa izan ohi da Levin-ek eta Rappaport Hovav-ek esan bezala, baina gorago ageri diren gaztelaniazko adibideetan jokabide bikoitza duela esan daiteke.

Nolanahi ere, Xabier Alberdik esandakoa kontuan harturik normala dirudi du motako aditza izatea: «sintaxiaren aldetik, jokaera ez-ergatiboa albo-erdaretan se klitikorik gabeko erdal aditz iragangaitz egiledunetara [?] mugatzen da gehienbat: horrelakoetan ageri da garbien ez-ergatiboen aldeko joera berria».

OHARRA, terminologiaz: ez-akusatibo eta ez-ergatibo terminoak baliatu baditut ere, badira bestelako proposamenak ere.
      - ez-akusatiboak = ergatiboak vs. ez-ergatiboak
      - ez-ergatiboak = berez iragangaitzak (“intransitivos en sí”) vs. ez-akusatiboak

BIBLIOGRAFIA

ALBERDI, Xabier (2001): "Euskal aditz mailegatuen erregimena: hurbilketa" (Euskera aldizkarian argitaratzekoa. (Editatzailearen oharra: IKER 14 liburuan argitaratu zuen azkenik Euskaltzaindiak, 2003an. Hemen bila daiteke; "mailegatuen" hitza sakatuta, adibidez).

AZKARATE, Miren (1992): "Sobre los compuestos de tipo "sustantivo + sust/adj deverval" en euskera" in GOENAGA, Patxi (arg.) (1995): De Grammatica Generativa, Euskal Herriko Unibertsitatea & Gipuzkoako Foru Aldundia, Gasteiz & Donostia, 39-50, ASJUren gehigarriak, XXXVIII.

CAMPOS, Hector (1999): "Transitividad e intransitividad" in BOSQUE, Ignacio & DEMONTE, Violeta (zuz.) (1999): Gramatica Descriptiva de la lengua española 2: Las construcciones sintácticas fundamentales. Relaciones temporales, aspectuales y modales, Espasa Calpe, Madril, 1.519-1.574.

GRACIA, Lluisa (1992): "Los nombres agentivos en -dor y la nocion de herencia en morfología" in GOENAGA, Patxi (arg.) (1995): De Grammatica Generativa, Euskal Herriko Unibertsitatea & Gipuzkoako Foru Aldundia, Gasteiz & Donostia, 51-66, ASJUren gehigarriak, XXXVIII.

LEVIN, Beth & RAPPAPORT HOVAV, Malka (1995): Unaccusativity: At the Syntax-Lexical Semantics Interface, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, London, England.

MENDIKOETXEA, Amaya (1999): "Construcciones inacusativas y pasivas" in BOSQUE, Ignacio & DEMONTE, Violeta (zuz.) (1999): Gramatica Descriptiva de la lengua española 2: Las construcciones sintácticas fundamentales. Relaciones temporales, aspectuales y modales, Espasa Calpe, Madril, 1.575-1.629

Nork: .2009/04/01 05:58:38.860 GMT+2
Etiketak: ez-ergatibo axun_aierbe ez-akusatibo aditz-erregimen | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2009/03/03 19:13:06.806 GMT+1

Aditz laguntzailearen elipsia eta subjektuaren komunztadura

Iñigo Roque Eguzkitza


1. Sarrera

Askotariko testuinguruetan isiltzen da aditz laguntzailea euskaraz:
(1)
a. Nik etortzeko esan, eta zu etorri ez.
b. Zer gerta ere joan beharra dago.
c. Zer ikus(i), hura ikas(i).
d. Zain dauzkagu ea noiz joango.
e. Sosak amaitu zaizkigu. Hemendik aurrera, Jainkoak esango.
f. …
Aurreko adibide horietan (1), ez dugu komunztadura-arazorik, subjektua bakarra baita. Kontua da zer komunztadura egiten duten subjektuek perpaus koordinatuetan perpaus bateko eta besteko aditzak erregimen berekoak ez direnean. Sarako erretore Iturrik egoki azaldu zuen jokabide hori bere Lapurteraren gramatikan.
Dans une phrase, il peut se trouver plusiers verbes périphrastiques, qui tous experiment la même relation quant au mode, au temps, à la personne, au complément, au nombre, etc. Alors, pour la rapidité et la force de la phrase, mieux vaut ne pas répéter l´auxiliaire après chaque infinitifer.
Adibide bat emanik, aise antzemango diozue kontuari.
(2)
a. Mikel Iruñera joan eta hainbat mandatu egin zituen?
b. Mikelek, Iruñera joan, eta hainbat mandatu egin zituen?
Puntuazio moldeak gorabehera, komunztadurari dagokionez, horiexek dira lehian dauden ereduak. Itxura batean, Iturriren azalpenaren arabera, halakoek ez leukakete lekurik, osagaiak-eta aldatzen baitira, baina ez dezagun oraindik atera ondoriorik.

Komunztadurari dagokionez erabateko adostasunik ez den arren (horrexegatik prestatu dugu lantxo hau), komeni da, badaezpada ere, adostasun zabala duten beste alderdi batzuk gomutara ekartzea.
 
Bateko, badirudi garbi dagoela karga semantikorik handieneko aditzak (halakorik balego, bistan denez) eramaten duela laguntzailea, (3b) adibidean ageri denez.
(3)
a. Atea ireki zuen eta besarkada luze bat eman.
b. Atea ireki eta besarkada luze bat eman zion.

Besteko, aipatu beharra dago laguntzailea isilean duen aditzak aspektu-markari eutsi behar liokeela (erregistro jasoan, bederen). Horretan, klasikoak ereduzko dira.
(4)
a. Eta zuk erranagatik garizuman kofesatuko zarela, orduan kontuak eginen eta zorrak pagatuko ditutzula, engana ahal zindezke. (Axular: Gero)

b. Errepuesta haur, hunein hotza, motza eta gogorra enzun dezatenean, nork pensatuko du, zer eginen eta erranen duten? Zer sentimendu erakutsiko duten? (Axular: Gero)

c. Etzaren hain hertsi, eta kokhart, eta handik eztakizula gertha Geronimo sainduak aingiraz erraiten duena: Zenbatenaz ere aingira eskuetan gehiago hertstuko, eta juntatuko baituzu, hanbatenaz lasterrago joanen eta eskapatuko zaitzu, eta handik zure arrantza galdu dukezu. (Etxeberri Sarakoa. Euskararen hastapenak)

2. Aditz laguntzaileak agintzen du

Askoren ustea da aditz laguntzailedunak gobernatzen duela subjektuaren komunztadura. Aburu hori nagusitu zen, esaterako, 2003ko maiatzean Itzul posta-zerrendan izandako eztabaidan. Hemen duzue Juan Garziak iruzkin-hari hartan idatzitakoa.
Elipsizko perpausa ez da formalki menderatua, baina baditu ezaugarri batzuk menderatuetara hurbiltzen dutenak. Besteak beste, partizipio burutua finkoa da halakoetan, elipsigabeak markatzen baitu aspektua:
  • Hortxe eserTZEN/IKO da(,) eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du. > Hortxe eserI, eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du.
[…]
Beste norbaitek argitu duen moduan, eliptikoaren aurretik komarik gabe doan elementua eliptiko horrexena da, eta ez bestearena:
  • Patxi hor eseri, eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du (beste norbaitek).
Beraz, edo honela ematen da:
  • Patxik, hor eseri, eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du.
[…]
 
Edo, bestela, eta hori ere adierazi du baten batek:
  • Hor eseri, eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du Patxik.
Hortik landakoak ez dira, nire ustez, zuzen eta egokiak, elipsi molde horretan.
Gutxiago erabiltzen dugun baina hainbat abantaila dituen kontrako bidean, berriz, koma gutxiago behar da noski, lehenbiziko perpausa baita nagusi(tu)a, eta besteak haren subjektua hartzen baitu noski, menderatuek bezalaxe:
  • Patxi hor esertzen/eseriko da(,) eta egunkaria irakurtzen/irakurriko (?irakurri)
Horiek dira, nire ustez (nire uste hala ere guztiz sendoz), aukera egokiak.
Lehendik ere landua zuen gaia Garziak Joskera lantegi mamitsuan.

Patxi Petrirenak ere idatzi du gai honetaz, EIMAk laster plazaratuko duen Morfosintaxia liburukian.
Aditz guztiak erregimen berekoak ez direnean, laguntzailea agerian duen aditzarekin egiten du subjektuak komunztadura (b eta c kasuak).

a) Mutikoa gelan sartu zen(,) eta atea itxi zuen.
b) Gelan sartu eta atea itxi zuen mutikoak.
c) Mutikoak, gelan sartu, eta atea itxi zuen.

3. Subjektutik hurbilen dagoen aditzak agintzen du


Ez dago jarrera honen aldeko berariazko teorizaziorik (adibideak ugari dira, ordea). Zerbait ekarri behar hona, eta Fernando Reyk Itzulera igorritako mezu hau dakarkizuet (Juan Garziarenaren iritzi-truke berekoa da).
Nik honelaxe idazten dut beti.
  • Aitak goizean esparragoak bildu eta igerilekura joan da.
Zer du txarra horrek?

Esaldi horiek, niretzat, kopulatiboak dira eta subjektuaren komunztadura hurbileneko aditzarekin egiten dut.
  • Aitak goizean esparragoak bildu eta igerilekura joan da.
  • Aita goizean baratzera joan eta esparragoak bildu ditu.
Ez naiz, dena dela, tematuko. Norbaitek bestela behar duela frogatzen badu, aldatu eta kitto.

4. Literaturako adibideak


Ez da erraza bilaketak egitea, hitz bat edo hitz sail jakin bat bilatzen ez duzunean. Haztamuka ibili nahi ez, eta bilaketa nola edo hala mugatu behar izan dugu. Guk joan eta segmentua (eta horren hagakoak: ioaiten eta, ioan eta…) xerkatu dugu.
Klasikoetan eta gaur egungo testuetan egin dugu bilaketa. Ohartuko garenez, emaitzak oso bestelakoak dira batean eta bestean.

4.1. Klasikoak

(5)
a. Pernandok izkutura joan eta ardagai puska bat piztu zuan. (G. Muxika: Pernando Amezketarra)

b. Atzean zetorren soldaru prantzesak txoperrarenganaño joan eta itz egin zion. (Txillardegi: Leturiaren egunkari ezkutua)

(6)
a. Ori, zaut hasten besotik harturik ene laguna, zelhaia erhiaz erakusten zaundalarik: Egiak baditu hiru itxura, baldin beha egoiten bazaizkio aitzinetik, parrean, edo, han harat joan eta, gibeletik. Hiru itxura berezi. Egia bera ezin ezagutuz, hiruetarik bat hautatzen baitu gizonak eta bere barnean finkatzen, ordutik eratxikitzen daizkolarik bere egintza eta gogoeta guziak. Hoberenaren berextera behar baitu beraz ari, bere onetan. (J. Etxepare: Buruxkak)

b. Bereala errira joan eta jende guziari esan zioten, Israel'tarrakkin itzegin zutela; eta bi aldetakoak ezkontzaz elkartzea txit ondo zetorkiela; baña onetarako Israel'tarren legeak agintzen zuena egin bear zala. (Lardizabal: Testamentu zarreko edo berriko kondaira)

c. Polita, Zezili, polita, deabruen batek galerazoten ezpadeust. Ara: zuk senarraren eriotzea ixillean eukiko dozu. Bien bitartean, ni zurera joan eta senarraren oean, ondo-ondo estalduta, sartuko naiatzu. Gela erdi-illunean dagoala, notarioari deituko deutsagu, eta lar ondo be jakingo dot nik zer erantzun. Zer deritxazu, Zezili? (P. Bilbao: Ipuin-barreka)

d. Gure zangurrua une onen begira egoan. Karramarruarengana joan eta esan eutson. (P. Bilbao: Ipuin-barreka)

e. Eta gertha zedin bidean ioaiten eta Damascera hurbiltzen ninzela eguerdu irian, subitoki zerutiko xistmist anzoko argi handi batek ingura bainenzan: (J. Leizarraga: Testament berria)
Aditzei erregimen desberdina dagokienean, oso gutxitan esplizitatzen da subjektua (6). Subjektua esplizitua denean (5), hala ere, aditz laguntzailedunak gobernatzen du haren komunztadura, baina halakoak oso bakanak dira.

4.2. Ereduzko Prosa Gaur
(7)
a. Joabek erregeagana joan eta esan zion: "Zer egin duzu? Abner etorri omen zaizu. Zergatik utzi diozu joaten?” (Elizen Arteko Biblia)

b. Filistearren buruzagiek emakumeagana joan eta esan zioten. (Elizen Arteko Biblia)

c. Eta nik joan eta McGonagall andereñoarena begiratu nuen erregistroan, eta mende honetan zazpi animagus bakarrik izan dira, eta Pettigrewen izena ez zegoen zerrendan... (J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren: Harry Potter eta sorgin harria)

d. Ni izkinara joan nintzen itsumustuka, neure ohiko aulkira, eta Nanniek, arasara joan, eta jerez botila bat eta ardo-kopa batzuk atera zituen.  (J. Joyce / I. Aldasoro: Dublindarrak)

e. Nik lanera joan eta egun guztia lasterka ematen nuen entregatu behar ziren zapata kaxa handi haiekin. (G. Celati / P. Lizarralde: Denak hasperenka)

f. Gero mezulariak azokara joan eta kondenatuen izenak eta delituak aldarrikatu zituzten. (Y. Kemal / F. Rey: Ararat mendiaren sumina)

g. Bada, ninfak joan eta esan zion uzteko negarrak eta mozteko enbor batzuk, haiekin almadia bat egiteko, etxera bidaliko zuela eta; biderako ogi eta ardo ugari ere emango ziola, eta zer jantzi ere bai. (Homero / J.K. Igerabide: Ulises)

(8)
a. Oharrik utzi izan ez banio gutxienez, ertzainak gela miatzera joan eta liburua aurkitu zutela esan niezaiokeen, baina momentuko urduritasunean Monikari argibide bat, desenkusa bat zor niola pentsatu nuen.  (J. Agirre: Romain zen bere izena)

b. Gero Amy txabolaren beste aldera joan eta han, eserita, burua sorbalda aldera okertu eta ilea txirikordatu zuen, esanez:-Ez hadi gero gauaren erdian hil, entzun? (T. Morrison / A. Garikano: Maitea)

c. Neska harraskara joan eta katilukada ur ponpatu zuen. (T. Morrison / A. Garikano: Maitea)

d. Andereñoa hitzik esan gabe belazera joan eta kapela ekarri zion. (L. Perutz / A. Garikano: Bederatzietatik bederatzietara)

e. Erretorea, gertatzen ari zenaz jabeturik, Leo Steinitzengana joan eta zerbait esan zion belarrira, niri gehiegizkoa iruditu zitzaidan kortesia batez. (A. Lertxundi: Ihes betea)

f. Gero ama aitarengana joan, eta esaten zion. (N. Ginzburg / F. Rey: Gure etxeko kontuak)

g. Amona xahar bat Gizonarengana joan eta paketea ukitzen dio. (X. Mendiguren Elizegi: 16 ipuin amodiozko)
Ia proportzio berean agertzen dira eredu bateko eta besteko adibideak, baina egileak guztiz sistematikoak dira horretan (horrek agerian uzten du aldez aurretik gogoeta eginda daudela auzi honen inguruan). Anton Garikanoren itzulpenetan, kasurako, subjektuaren ondoko lehenbiziko aditzarekin bat dator subjektua, beti, eta beste horrenbeste esan daiteke Fernando Reyren lanez. Gisa berean, Elizen Arteko Biblian laguntzaileak erabakitzen du zer gramatika-kasu dagokion subjektuari; hor ere, salbuespenik gabe.

Nabarmena da testu klasikoetan hain bakan eta urri zen jokabidea hain naroa izatea gaur egungo testuetan.

5. Ondorioak

Aurrenik eta behin, esan dezagun ohartukiago aztertu behar litzatekeela auzia eta, literaturako adibideekin batera, ahozko jarduneko corpusak ere xehe arakatu (ailitz halakorik!).

Itxura batean, bederen, egokiago da laguntzaileak erabakitzea zer komunztadura dagokion subjektu esplizitatuari, baina, bestalde, datuak ikusirik, ez dirudi hori ere guztiz gomendatzekoa denik. Alegia, ahal dela, horrelako egoerak saihestu behar lirateke, dela subjektua isilduz (9a), dela laguntzaile guztiak esplizitatuz (9b), dela subjektua aditz laguntzailearen ondotxora ekarriz (9c). Azkenik, koordinaziora barik menderakuntzara jo daiteke (9d), eta denbora-kutsuko mendeko perpaus bat erantsi koma artean (osagai parentetiko gisa).

(9)
a. Gelan sartu eta argia piztu zuen.
b. Mutikoa gelan sartu zen, eta argia piztu zuen.
c. Gelan sartu eta argia piztu zuen mutikoak.
d. Mutikoak, gelara sarturik/sartutakoan, argia piztu zuen.

Esan beharrik ez dago (9a) adibidearen tankerako esaldietan subjektuak bistakoa izan behar duela, nahasbiderik gabe.

Horrela jokatuz gero, eragotziko litzateke komunztaduraren bi osagaiak (subjektua eta aditza) hain urruti egoteak aldi batez dakarren itxurazko komunztadura falta.    

Nork: Iñigo Roque.2009/03/03 19:13:06.806 GMT+1
Etiketak: aditza elipsia komunztadura | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (1)

2008/11/28 19:43:59.661 GMT+1

SIGLEN DEKLINABIDEA

Irene Arrarats Lizeaga



1. Sarrera

Behin baino gehiagotan agertu izan dira ItzuL zerrendan siglen deklinabideari buruzko galderak, kontua oso garbi ez dagoen seinale: 1998ko abenduan galdera bat izan zen, 2000ko abenduan ere bai, 2001eko otsailean, 2001eko abenduan, 2004ko urrian, 2005eko otsailean eta abuztuan, 2006ko urtarrilean, 2007ko urtarrilean eta apirilean, 2008ko ekainean...

Gure hau osatzeko, ItzuLen esandako horiek guztiak jasotzen eta ordenatzen saiatu gara, baita han eta hemen siglen deklinabideari buruz idatzi izan direnak ere, osagarri. Esaterako, esku artean ibili ditugu Argiro idazteko proposamenak eta ariketak, Azpidazki, Berriaren estilo liburua, EIMAren Letra larriak, EIMAren Ortotipografia, Euskaldunon Egunkariaren estilo liburua (2001), IVAPen estilo liburua, Senezen agerturiko artikulu batzuk, UZEIren Laburtzapenen gidaliburua…  

2. Bi sigla mota

Badirudi nahiko garbi dagoela bi sigla mota daudela: izen berezien siglak, batetik, eta izen arruntenak, bestetik. Diskurtsoan txertatzen direnean, mota bakoitzak ezaugarri bereziak ditu, batez ere deklinabideari dagokionez.

2.1. Izen berezien siglak

Izen bereziak ordezkatzen dituzten siglak, hala nola 'EAJ', 'NBE' eta 'NATO', izen bereziak bezala deklinatu ohi dira.

2.1.1. Bi kasu berezi: plurala bai edo ez?

2.1.1.1. 'AEB'

Izen berezi bat ordezkatzen du, baina plurala den izen berezi bat. Horrek zalantza sortzen du: nola deklinatu, gainerakoak bezala, artikulurik gabe, ala pluralean? Eta egiaz nola irakurtzen da? Alegia, /a-e-be/ irakurtzen dugu, edo azpian den ‘[Ameriketako] Estatu Batuak’?

Gainerako siglak bezala deklinatzearen aldekoek ez dute arrazoirik ikusten ‘AEB’ pluralean deklinatzeko. Alde horretatik, guztiz sistematikoa da haien jokabidea, salbuespenik gabea: sigla irakurtzen da eta sigla irakurri behar da, ez atzean den izena.

Nolanahi ere, zaila da esaten kasu honetan egiaz sigla irakurtzen den ala ez. Hizketan ari garela behintzat, testurik gabe, inork ez du esaten /a-e-be/, baizik eta ‘Estatu Batuak’. Alde horretatik, badirudi oraindik ez duela lortu sigla guztiz ‘beregaina’ izatea, esaterako ‘EIMA’, ‘UZEI’ eta ‘PSOE’ diren moduan, nahiz eta gutxienez 2001. urteaz geroztik erabiltzen den —Euskaltzaindiak 1999an onartu zuen ‘AEB’ izatea Estatu Batuei dagokien sigla, baina zabaltzen hasi zenerako bazen 2001. urtea, oso oker ez bagaude—.

Pluralean deklinatzearen aldekoek, berriz, salbuespena egiten dute. Haien arrazoibidea hau da: testuan lehenik ‘Ameriketako Estatu Batuak (AEB)’ aipatu eta handik aurrera ‘AEB’ sigla erabiltzen bada, pluralari eustea komeni da, bestela koherentziak huts egiten duelako:

  • Ameriketako Estatu Batuek (AEB) enbaxadorea izango dute Libian, 36 urtean lehen aldiz. AEBk Gene Cretz izendatu du kargu horretarako. (?)

Gaur egun, EIMAk proposatzen du ‘AEB’ izen berezi moduan deklinatzea; Berrian eta Elhuyar aldizkarian, adibidez, pluralean idazten dute. Ereduzko prosa gaur corpusean ‘AEB’ lema moduan jarrita, hau ageri da liburuetan:

  • Izen berezi moduan deklinatua: Filosofiako gida (Askoren artean).
  • Pluralean: Oskar Arana (Brooklyngo erokeriak), Iñigo Aranbarri (Hizlandia), Harkaitz Cano (Neguko zirkua, Belarraren ahoa), Itziar Eizagirre eta Amaia Lizarralde (Garapen iraunkorra), Edurne Elizondo (Itoiz, porlanezko gezurra), Monika Etxebarria (Goragalea), Gotzon Garate (New Yorkeko kronika beltza), Iñaki Heras (Txanponaren bi aldeak), Edorta Jimenez (Hemingway eta euskaldunak zerbitzu sekretuetan), Alberto Ladron Arana (Eguzki beltzaren sekretua), Juan Ignacio Pérez eta Pello Salaburu (Unibertsitatea eta euskal gizartea gaur), Txema Ramírez de la Piscina (Ikus gaitzazuen), Urtzi Urrutikoetxea (Zoririk ez), Iban Zaldua (Etorkizuna), Patxi Zubizarreta (Pospolo kaxa bat bezala), Joseba Zulaika (ETAren hautsa),

Hori ikusirik, badirudi erabilera pluralaren alde makurtzen dela, baina Interneten, noski, denetik ageri da.

2.1.1.2. Izen bereko hainbat subjektu: EKT

EIMAren Ortotipografia liburuan emana dago kasu honen berri:

“Sigla batek izen bereko hainbat subjektu baldin baditu, orduan sigla hori pluralean deklinatuko da hala dagokionean. Horixe da, esate baterako, EKT (Euskal Kultura Taldea) siglaren kasua, honako adibide honetan ikus daitekeenez: 'Ahozkotasuna ikertzen ari dira Durangoko EKTn eta Gipuzkoako EKTetan.'”  

2.2. Izen arrunten siglak

Izen arruntak bezala deklinatzen dira, artikulu eta guzti. Horrelakoak dira, adibidez, ‘PC’ (ordenagailua) eta ‘CD’ (disko mota). Guztiz lexikalizatzen direnean, letra xehez idazten dira: ‘hiesa’, ‘radarra’, ‘modema’…

2.2.1. Nola deklinatu azken letra ‘-a’ dutenak?

Bi joera daude:

  • EIMAren Ortotipografia liburuan, ‘A + a = A-ak’ idaztea proposatzen dute. Honela:

NA-a, NA-ak, NA-aren, NA-ari…

DNA-a, DNA-ak, DNA-aren, DNA-ari…

  • Beste batzuek ‘A +a = A’ idazten dute. Honela:

NA, NAk, NAren, NAri…

DNA, DNAk, DNAren, DNAri…

Orain arte, bigarren joera izan da nagusi, eta badirudi EIMAk berak atzera egin lezakeela, Letra larriak liburuan honela baitio:

“Letra larriz idazten dira izen arrunten siglak ere. Adibideak:

BEZa (balio erantsiaren gaineko zerga), TAOa (trafiko eta aparkamenduaren ordenamendua), PVCa (polibinil kloruroa), DNA (azido desoxirribonukleikoa)... ” 

2.3. Kasu eztabaidagarri batzuk

Hona hemen zalantza sortzen duten sigla batzuk, besteak beste Itzul zerrendan bertan ikusi dugunez: ‘BEZa’/‘BEZ’; ‘PFEZa’/’PFEZ’; ‘KPIa’/’KPI’; ‘I+Ga’/’I+G’; ‘AHTa’/’AHT’… Eztabaidaren muina hau da: ea sigla horien atzean izen bereziak dauden, edo izen arruntak.

2.3.1. Zergak

‘BEZ’ eta ‘PFEZ’ agertu zaizkigu, baina, bistan denez, zergen sigla guztiei dagokie eztabaida. Gure administrazioetan, izen berezitzat hartu ohi dituzte zergen izenak, eta beste erakunde batzuetan, berriz, izen arruntzat; adibidez, EIMAn eta Berrian.

Ohar hau ageri da EIMAren Letra larriak liburuan:

“Euskarazko testu ofizialetan, dena den, ohikoa da zerga-izenak letra larriz hasita idaztea (Balio Erantsiaren gaineko Zerga; Pertsona Fisikoen Errentaren gaineko Zerga), hori baita Espainiako administrazio-testuen tradizioa (Impuesto sobre el Valor Añadido; Impuesto sobre la Renta de las Personas Físicas). Frantziako testu ofizialetan edo katalanezko testu ofizialetan, berriz, letra xehez idazten dira zerga-izenak (frantsesa: taxe sur la valeur ajoutée; impôt sur le revenu des personnes physiques. Katalana: impost sobre el valor afegit; impost sobre la renda de les persones físiques)”.

Argi pixka bat egiteko, ikus dezagun beste hizkuntza batzuetan nola jokatzen duten, esaterako, balio erantsiaren gaineko zerga adierazteko orduan:

  • Ingelesez, letra larriz nahiz xehez ageri da Interneten, baina erabilera zainduan nabarmena da xehez idazteko joera; esaterako, Britannica entziklopedian eta The Economisten, The Guardianen eta The Timesen estilo liburuetan: ‘value-added tax’.
  • Frantsesez, administrazioan ez ezik bestela ere letra xehez idazten dute; adibidez, Le Monderen estilo liburuan: ‘taxe sur la valeur ajoutée’.
  • Gaztelaniaz, administrazioaren tradizioa gorabehera, Europako Batzordeko Itzulpen Zuzendaritza Nagusiaren Guía del Departamento de Lengua Españolan letra xehez idaztea gomendatzen dute, ohartxo bat gehituta:
  • “impuesto sobre el valor añadido (IVA) [en determinados contextos se escribe con mayúscula inicial en los sustantivos y adjetivos]
  • impuesto sobre el volumen de negocios [sistema común del impuesto sobre el valor añadido: base imponible uniforme; en determinados contextos se escribe con mayúscula inicial en los sustantivos y adjetivos]
  • impuesto sobre la renta [en determinados contextos se escribe con mayúscula inicial en los sustantivos y adjetivos]” 

Era berean, Europako Erkidegoetako Argitalpen Ofizialen Bulegoaren Libro de estilo interinstitucionalen ere letra xehez idatzita ageri da. 

Hizkuntza bateko eta besteko tradizioaren erakusgarria dugu IATEren datu basea: ‘value added tax’, ‘taxe sur la valeur ajoutée’, ‘Impuesto sobre el Valor Añadido’.

Hori guztia kontuan harturik, badirudi zergen izenak letra xehez idaztea dela joera nagusia, Espainiako tradizioaren eraginez administrazioan bestela jokatzen bada ere. IVAPen estilo liburuan bertan, honela diote:

“[…] zenbaitetan, erabiliaren ondorioz, sigla batzuk izen arrunt bilakatzen dira eta artikulua hartzen dute. Esaterako: BEZa […]”.  

2.3.2. Besterik

Zalantza sortu ohi duten beste kasuetan (‘KPIa’/’KPI’; ‘I+Ga’/’I+G’; ‘AHTa’/’AHT’), sigla horiei dagozkien izenak letra xehez idazten dituzte Elhuyar hiztegian, Euskaltermen eta Zehazki hiztegian (‘ikerketa eta garapen’ ez da ageri). Gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez ere xehez idatziak ageri dira bai Britannica entziklopedian eta bai IATEren datu basean.

Hori guztia kontuan harturik, badirudi zentzukoena ‘KPIa’, ‘I+Ga’ eta ‘AHTa’ idaztea litzatekeela, betiere onartzen badugu izen arruntak direla.  

3. Nola lotu atzizkia: marratxorik gabe

Siglei marratxorik gabe eransten zaie atzizkia gehien-gehienetan. Nolanahi ere, badira salbuespena egin ohi den kasu batzuk. Hona hemen zenbait idazkera liburuk zer kasutan gomendatzen duten marratxoa erabiltzea:

  • Letra larriz idatziriko testuetan (Azpidazki, Argiro idazteko proposamenak eta ariketak, Berria, EIMAren Ortotipografia).
  • Sigla bati letraren bat edo batzuk erantsiz sortutako sigletan; hau da, ‘PCEr’, ‘ETApm’, ‘NPGb’, ‘RNAm’ eta gisakoetan (Berria).
  • Siglaren azken letra eta atzizkiaren lehena bera direnean (Azpidazki, Argiro, Berria, EIMAren Ortotipografia).
  • Siglaren azken letra eta atzizkiaren lehena ‘-k’ direnean (Euskaldunon Egunkariaren estilo liburua, IVAPen estilo liburua).
  • Siglaren azken letra ‘-r’ denean (Berria). Siglaren azken letra ‘-r’ izanik atzizkiaren lehena bokala denean (Azpidazki, IVAPen estilo liburua). // Siglaren azken letra ‘-r’ denean ere ez da marratxorik erabiltzen, eta ez da bikoiztu behar (EIMAren Ortotipografia).  

Lehenbiziko bi kasuetan nahiko argi dago marratxoa jartzea komeni dela, argitasunaren mesedetan:

PS-KO KIDEA; ELA-REN ERABAKIA

PCEr-ko kidea; Bi RNAm-ak batera

Beste hiruretan, batez ere estetikoa da kontua, eta, beharbada horregatik, nahasiagoa erabilera. Oraingo nahas-mahasean, forma hauek ari dira lehian:

GKE-etan / GKEetan

AEK-ko / AEKko

NFR-ko / NFRko; PAR-eko / PAReko

Zaila da esaten zenbateraino dagoen zabalduta bata eta bestea. Nolanahi ere, Googlen begiratu bat emanda, badirudi ‘GKEetan’ forma gehiago erabiltzen dela ‘GKE-etan’ baino: ‘GKEetan’ 1.670 aldiz, eta ‘GKE-etan’ bederatzitan. Baina ‘AEK-ko’ gehiago ageri da ‘AEKko’ baino: ‘AEK-ko’ 14.200 aldiz, eta ‘AEKko’ 344tan…

Alegia, badirudi erabiltzaileek gehienbat bi ‘k’ elkartzen direnean sentitzen dutela marratxoa erabiltzeko premia eta, hango eta hemengo gomendioen gainetik, jokabidea errazte aldera egin dutela. Ockhamgoaren labana zorroztu beharko dugu…

Nork: Irene Arrarats.2008/11/28 19:43:59.661 GMT+1
Etiketak: zergak siglak beza aht aeb | Permalink | Erantzunak (4) | Errenferentziak: (0)

2008/11/28 19:29:12.826 GMT+1

KOLOREAK (ondorioa)

Patxi Petrirena Altzuguren


1. Sarrera

Galdera hau egin zuen Ales Bengoetxeak, 2005eko martxoaren 22an, ItzuL zerrendan: “gorri koloreko arrosa” ala “kolore gorriko arrosa”? Datu batzuk eman zituen Alesek berak. “Euskal hiztegietan begiratuta, badirudi izenondo gisa joan behar dutela urdin, hori, gorri eta abarrek (kolore urdineko, kolore horiko, kolore gorriko...), baina Ereduzko Prosa Gaur corpusean begiratuz gero, gauzak ez daude horren garbi (parentesi artean, zenbat aldiz ageri den): kolore berdeko (1), berde koloreko (4), kolore gorriko (2), gorri koloreko (1), kolore horiko (1), hori koloreko (7)…”.

Hiru urte joan dira galdera hori zerrendan plazaratu zenetik, corpusa hazi da, eta adibide gehiago ateratzen dira bilaketak egitean. Berdearen kasuan, adibidez, hauek dira 2008ko maiatzeko kopuruak: 6 aldiz ageri da kolore berdeko hitz-segida, eta 12 aldiz berde koloreko segida. Bigarren kopuru hori, ordea, ez da benetakoa: 12 horietatik, zazpi bakarrik dira berde koloreko, besterik gabe; gainerako bostetan, berdeak ñabardura jakin bat du (“sagar-berde koloreko tapiz”, adibidez). Hiru multzo hauek egin ditzakegu:

a)         kolore berdeko praka
            kolore berdeko pastilla
            kolore berdeko jertse
            kolore berdeko kotagaineko
            kolore berdeko jardunaldi

b)         berde koloreko barrakoi
            berde koloreko larruzko poltsa
            berde koloreko hosto (2 aldiz)
            berde koloreko etorkizun
            berde koloreko ordoki
            berde koloreko argi

c)         urre berde koloreko soineko
            aza-berde koloreko alfonbra
            lima-berde koloreko ibilgailu
            lima-berde koloreko onddo-kapela
            sagar-berde koloreko tapiz

Ales Bengoetxeak egindako galderaren haritik, bost lagunek egin zituzten iruzkinak posta-zerrendan: Fernando Rey, Patxi Petrirena, Julian Maia, Antton Gurrutxaga eta Antton Elosegi. Testu hau osatzeko, lagungarri izan ditut Alfontso Mujikaren oharrak ere. Adostasun handia nabari da aztergai nagusiaren inguruan: gorri (edo berde, etab.) izenondo soila da lehen aukera, eta kolore hitza sartuz gero kolore gorriko da erabiltzekoa, eta ez gorri koloreko (beraz, baztertu beharrekotzat jo ziren b multzokoak, oro har). Hala ere, badira azterkizun gehiago ere, c multzoko adibideen eta kolore-izen berriago batzuen haritik (3. eta 4. puntuetan ikusiko ditugu).


2. Berdea, arrosa-kolore(ko)a eta arrosa

ItzuLen esandakoak aintzat hartuz eta zehaztasunen bat edo beste sartuz, honela laburbildu liteke gaia:

2.1.  Kolorea adierazteko hitz batzuk adjektiboak dira: zuri, gorri, berde, hori, urdin, marroi, gris… Hala, etxe gorria, jertse berdea eta horrelakoak esaten ditugu.

2.2. Gaur egun, erdaraz "de color verde", “de couleur vert” erako esamoldeak erabiltzen direlako edo, “berde koloreko liburu bat" eta halakoak entzuten eta irakurtzen dira. Aukerarik arruntena “liburu berde bat” da, eta kolore izena erabili nahi bada, berriz, “kolore berdeko liburu bat”.

2.3. Beste zenbait kolore edo ñabardura adierazteko, adjektiboez baliatu beharrean, gauza batzuen izenez baliatzen gara: arrosa(-)kolore, gaztaina(-)kolore, laranja(-)kolore, urre(-)kolore, ardo(-)kolore, teila(-)kolore, pistatxo(-)kolore… Hitz-elkarketak ditugu halakoak berez (izena + izena), eta bi jokabide sintaktiko dituzte:

  • izenlagun, izenaren ezkerretik: arrosa(-)koloreko elastikoa, ardo(-)koloreko itsasoa, urre(-)koloreko xingola…
  • izenondo, izenaren eskuinetik: elastiko arrosa(-)kolorea, itsaso ardo(-)kolorea, xingola urre(-)kolorea…

2.4. Aurreko saileko izen horietako bat edo beste adjektibo ere bihurtua da dagoeneko. Esate baterako, arrosa. Izan ere, "arrosa(-)koloreko elastiko” edo “elastiko arrosa(-)kolore” ez ezik, “elastiko arrosa” ere esaten da. Ibon Sarasolaren Euskal Hiztegian, adjektibo izate hori ere aitortu zaio hitzari: Elastiko arrosa.

2.5. Esan liteke beste kolore-izenen bat ere bide berean aurreratua edo bururaino iritsia dela. Inor gutxi harrituko da, esate baterako, "laranja(-)koloreko euritako” edo “euritako laranja(-)kolore” ez ezik “euritako laranja” ere entzuten badu. Idatziz ere aurki daitezke adibideak (EPG edo Ereduzko Prosa Gaur corpusean aurkitu ditugu hauek).

  • Azkenean gorbata laranja bat aukeratu zuen. (Bederatzietatik bederatzietara, Leo Perutz / Anton Garikano).
  • Argi laranja ahul batek girotzen zuen kolore granateko girnaldez apaindurik zegoen klubeko terraza. (Egurra Pinotxori, Aritz Gorrotxategi).

2.6. Adjektibo bihurtzeko bide hori egin badute kolore-izen batzuek, edozeinek egin ote dezake? “Gaztaina(-)koloreko begiak” edo “begi gaztaina(-)koloreak” izan ote daitezke "begi gaztainak"? “Teila(-)koloreko jaka” izan ote daiteke “jaka teila”? Edo “izokin(-)koloreko pintura” izan ote daiteke “pintura izokin”? Aipatutako bi kasuetatik landa (arrosa eta laranja), ez dirudi gure belarriak oraingoz halakoak ongi hartzen dituenik.


3. Fuksia, turkesa eta beste

Hainbat kolore-izen berri ere bada: fuksia, turkesa, zian… Halakoak ez ditugu, oro har, izen ezagunekin lotzen, eta esan liteke ez dakigula zehazki izen edo adjektibo sentitzen ditugun. Hona turkesa-ren adibide batzuk, Ereduzko Prosa Gaur-etik hartuak. Zenbaitetan, esaldi berean ere bi eredu ageri dira:

  • Gilderoy Lockhart, ordea, ezin garbiago zegoen turkesa-koloreko jantzi dotoreekin, ile horia dir-dir zuela urrez apaindutako kapela turkesa ondo jarriaren azpia. (Harry Potter eta sekretuen ganbera, J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren).
  • Han koaderno ezin politagoak ikusi ditut, eta nire barrena askatzeko (zerikusirik ez bulegoko akta, agiri eta fakturekin) eta nire zuloa nola edo hala ixten laguntzeko, azal turkesa duen hauxe hautatu dut, politegia aukeran bertan idatziko ditudanak kontuan hartuz. (Jeans-ak hozkailuan, Patxi Zubizarreta).

Gure ustez, normala da hein batean arrotz diren kolore-deitura horiek izenondotzat hartzea eta izenaren eskuinetik ematea.

Azken ordukoa: Euskaltzaindiak eman berri duen arau batean (Hiztegi Batuko F letrari dagokiona), fuksia ageri da, informazio honekin: “fuksia 1 iz. Fuchsia sp. 2 iz. eta izond. (kolorea)”.


4. Pinu berdea eta pinu-berdea

Aztertzekoa da beste sintaxi-kontu pare bat ere, sarrerako c) multzoko adibideen haritik.

4.1. Berez adjektibo den kolore bat (berde, esaterako), izen batez ñabarturik ager daiteke, eta, hartara, hasierako c) multzoan jarri ditugunen erako egiturak osatu: “aza-berde koloreko tapiza”, “sagar-berde koloreko oihala”… Aposizioan doa, halakoetan, kolore hitza, kolorea deskribatzen duen hitz-elkarketaren ondoan (azaren berde = aza-berde). Ikus, adibidez, Aurelia Arkotxak 2008-10-31ko Berrian idatzitako hau: “Ohartzen naiz berehala, zaia artilezko eskoziar tartan berde ilun elegantez duela, eta harekin estetikoki ongi doan pinu-berde koloreko elastiko (jertse) fina.”

4.2. Halako ñabardura batzuk toki-izenekin lotzen dira. Esate baterako, urdin jakin bati gaztelaniaz "azul Bilbao" deritzo, eta berde bati "verde Bidasoa". Euskaraz, berriz ere hitz-elkarketaz, bilbo-urdin eta bidasoa-berde, ez dira oso erabiliak baina.

4.3. Gertatzen da, kasu batzuetan,  kolore-izen bati adjektibo bat eranstea ere: iratze(-)kolore ez ezik, "iratze+ondu+kolore”zango genituzke esan nahia ere gerta daiteke, adibidez. Zer forma dagokie halakoei? Ezinbestekoa da -en lotura erabiltzea (iratze onduaren kolorea), ala egoki da iratze ondu kolorea egitura ere? Azkeneko horrek badu kidetasunik, gure ustez, haragi erre usain modukoekin[1]. Aurkitu ditugun adibideetan, honelakoak dira nagusi:

  • Ongi ikusteko, laukizuzen okre argi bat bereizi beharko litzateke magma horretatik, bertan obo okre argi bat ezarri, eta ginbail okre ilun bat erantsi gainean, Sienako buztin errearen koloreko txirikorda bat zintzilikaturik lukeena, eta, are gehiago esango dut, tartekatua. (Estilo-ariketak. Raymond Queneau / Xabier Olarra).
  • Emakumea azukre errearen kolorekoa da, eta barratik irteteko buelta emanda musika makinara joango da. (Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia).
  • Argiak suaren ondoko hauts errearen kolorea hartu zuen. (Konpainia noblean, Anjel Lertxundi).
Amaitzeko, hona kolorearen inguruko esamolde batzuk Intzaren lokuzioetatik. Abizariak baino kolore eskasagoa eduki: "gaixo-kolorea eduki, zurbil egon" (abizaria gezurrezko arrautza da, oiloari erruteko ipintzen zaiona erreklamo gisa). Apeza pika kolorez ikusi: "hil". Biloa bi kolore egin: "zahartu".


[1] Euskaltzaindiaren 25. arauak saihestu beharrekotzat jotzen du, oro har, hiru hitzen elkarketa, baina salbuespenen artean, I.3.4 puntuan, hauexek aipatzen ditu: “[Eguzki-lore gisakoen alorreko] irizpen-, multzo-, zati- eta mota-elkarteak. Beste gehienek baino askatasun handixeagoa dute hauek honelako hedapenetarako: butano-saltzaile itxura, kafe erre usaina, zakar-biltzaile taldea, orein-haragi zatia, perpaus subordinatu motak”.

Nork: Patxi Petrirena.2008/11/28 19:29:12.826 GMT+1
Etiketak: | Permalink | Erantzunak (0) | Errenferentziak: (0)

2008/11/10

KOLOREAK

Patxi Petrirena Altzuguren


1. Sarrera

Galdera hau egin zuen Ales Bengoetxeak, 2005eko martxoaren 22an, ItzuL zerrendan: “gorri koloreko arrosa” ala “kolore gorriko arrosa”? Datu batzuk eman zituen Alesek berak. “Euskal hiztegietan begiratuta, badirudi izenondo gisa joan behar dutela urdin, hori, gorri eta abarrek (kolore urdineko, kolore horiko, kolore gorriko...), baina Ereduzko Prosa Gaur corpusean begiratuz gero, gauzak ez daude horren garbi (parentesi artean, zenbat aldiz ageri den): kolore berdeko (1), berde koloreko (4), kolore gorriko (2), gorri koloreko (1), kolore horiko (1), hori koloreko (7)…”.

Hiru urte joan dira galdera hori zerrendan plazaratu zenetik, corpusa hazi da, eta adibide gehiago ateratzen dira bilaketak egitean. Berdearen kasuan, adibidez, hauek dira 2008ko maiatzeko kopuruak: 6 aldiz ageri da kolore berdeko hitz-segida, eta 12 aldiz berde koloreko segida. Bigarren kopuru hori, ordea, ez da benetakoa: 12 horietatik, zazpi bakarrik dira berde koloreko, besterik gabe; gainerako bostetan, berdeak ñabardura jakin bat du (“sagar-berde koloreko tapiz”, adibidez). Hiru multzo hauek egin ditzakegu:

a)         kolore berdeko praka
            kolore berdeko pastilla
            kolore berdeko jertse
            kolore berdeko kotagaineko
            kolore berdeko jardunaldi

b)         berde koloreko barrakoi
            berde koloreko larruzko poltsa
            berde koloreko hosto (2 aldiz)
            berde koloreko etorkizun
            berde koloreko ordoki
            berde koloreko argi

c)         urre berde koloreko soineko
            aza-berde koloreko alfonbra
            lima-berde koloreko ibilgailu
            lima-berde koloreko onddo-kapela
            sagar-berde koloreko tapiz

Ales Bengoetxeak egindako galderaren haritik, bost lagunek egin zituzten iruzkinak posta-zerrendan: Fernando Rey, Patxi Petrirena, Julian Maia, Antton Gurrutxaga eta Antton Elosegi. Testu hau osatzeko, lagungarri izan ditut Alfontso Mujikaren oharrak ere. Adostasun handia nabari da aztergai nagusiaren inguruan: gorri (edo berde, etab.) izenondo soila da lehen aukera, eta kolore hitza sartuz gero kolore gorriko da erabiltzekoa, eta ez gorri koloreko (beraz, baztertu beharrekotzat jo ziren b multzokoak, oro har). Hala ere, badira azterkizun gehiago ere, c multzoko adibideen eta kolore-izen berriago batzuen haritik (3. eta 4. puntuetan ikusiko ditugu).


2. Berdea, arrosa-kolore(ko)a eta arrosa

ItzuLen esandakoak aintzat hartuz eta zehaztasunen bat edo beste sartuz, honela laburbildu liteke gaia:

2.1.  Kolorea adierazteko hitz batzuk adjektiboak dira: zuri, gorri, berde, hori, urdin, marroi, gris… Hala, etxe gorria, jertse berdea eta horrelakoak esaten ditugu.

2.2. Gaur egun, erdaraz "de color verde", “de couleur vert” erako esamoldeak erabiltzen direlako edo, “berde koloreko liburu bat" eta halakoak entzuten eta irakurtzen dira. Aukerarik arruntena “liburu berde bat” da, eta kolore izena erabili nahi bada, berriz, “kolore berdeko liburu bat”.

2.3. Beste zenbait kolore edo ñabardura adierazteko, adjektiboez baliatu beharrean, gauza batzuen izenez baliatzen gara: arrosa(-)kolore, gaztaina(-)kolore, laranja(-)kolore, urre(-)kolore, ardo(-)kolore, teila(-)kolore, pistatxo(-)kolore… Hitz-elkarketak ditugu halakoak berez (izena + izena), eta bi jokabide sintaktiko dituzte:

  • izenlagun, izenaren ezkerretik: arrosa(-)koloreko elastikoa, ardo(-)koloreko itsasoa, urre(-)koloreko xingola…
  • izenondo, izenaren eskuinetik: elastiko arrosa(-)kolorea, itsaso ardo(-)kolorea, xingola urre(-)kolorea…

2.4. Aurreko saileko izen horietako bat edo beste adjektibo ere bihurtua da dagoeneko. Esate baterako, arrosa. Izan ere, "arrosa(-)koloreko elastiko” edo “elastiko arrosa(-)kolore” ez ezik, “elastiko arrosa” ere esaten da. Ibon Sarasolaren Euskal Hiztegian, adjektibo izate hori ere aitortu zaio hitzari: Elastiko arrosa.

2.5. Esan liteke beste kolore-izenen bat ere bide berean aurreratua edo bururaino iritsia dela. Inor gutxi harrituko da, esate baterako, "laranja(-)koloreko euritako” edo “euritako laranja(-)kolore” ez ezik “euritako laranja” ere entzuten badu. Idatziz ere aurki daitezke adibideak (EPG edo Ereduzko Prosa Gaur corpusean aurkitu ditugu hauek).

  • Azkenean gorbata laranja bat aukeratu zuen. (Bederatzietatik bederatzietara, Leo Perutz / Anton Garikano).
  • Argi laranja ahul batek girotzen zuen kolore granateko girnaldez apaindurik zegoen klubeko terraza. (Egurra Pinotxori, Aritz Gorrotxategi).

2.6. Adjektibo bihurtzeko bide hori egin badute kolore-izen batzuek, edozeinek egin ote dezake? “Gaztaina(-)koloreko begiak” edo “begi gaztaina(-)koloreak” izan ote daitezke "begi gaztainak"? “Teila(-)koloreko jaka” izan ote daiteke “jaka teila”? Edo “izokin(-)koloreko pintura” izan ote daiteke “pintura izokin”? Aipatutako bi kasuetatik landa (arrosa eta laranja), ez dirudi gure belarriak oraingoz halakoak ongi hartzen dituenik.


3. Fuksia, turkesa eta beste

Hainbat kolore-izen berri ere bada: fuksia, turkesa, zian… Halakoak ez ditugu, oro har, izen ezagunekin lotzen, eta esan liteke ez dakigula zehazki izen edo adjektibo sentitzen ditugun. Hona turkesa-ren adibide batzuk, Ereduzko Prosa Gaur-etik hartuak. Zenbaitetan, esaldi berean ere bi eredu ageri dira:

  • Gilderoy Lockhart, ordea, ezin garbiago zegoen turkesa-koloreko jantzi dotoreekin, ile horia dir-dir zuela urrez apaindutako kapela turkesa ondo jarriaren azpia. (Harry Potter eta sekretuen ganbera, J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren).
  • Han koaderno ezin politagoak ikusi ditut, eta nire barrena askatzeko (zerikusirik ez bulegoko akta, agiri eta fakturekin) eta nire zuloa nola edo hala ixten laguntzeko, azal turkesa duen hauxe hautatu dut, politegia aukeran bertan idatziko ditudanak kontuan hartuz. (Jeans-ak hozkailuan, Patxi Zubizarreta).

Gure ustez, normala da hein batean arrotz diren kolore-deitura horiek izenondotzat hartzea eta izenaren eskuinetik ematea.

Azken ordukoa: Euskaltzaindiak eman berri duen arau batean (Hiztegi Batuko F letrari dagokiona), fuksia ageri da, informazio honekin: “fuksia 1 iz. Fuchsia sp. 2 iz. eta izond. (kolorea)”.


4. Pinu berdea eta pinu-berdea

Aztertzekoa da beste sintaxi-kontu pare bat ere, sarrerako c) multzoko adibideen haritik.

4.1. Berez adjektibo den kolore bat (berde, esaterako), izen batez ñabarturik ager daiteke, eta, hartara, hasierako c) multzoan jarri ditugunen erako egiturak osatu: “aza-berde koloreko tapiza”, “sagar-berde koloreko oihala”… Aposizioan doa, halakoetan, kolore hitza, kolorea deskribatzen duen hitz-elkarketaren ondoan (azaren berde = aza-berde). Ikus, adibidez, Aurelia Arkotxak 2008-10-31ko Berrian idatzitako hau: “Ohartzen naiz berehala, zaia artilezko eskoziar tartan berde ilun elegantez duela, eta harekin estetikoki ongi doan pinu-berde koloreko elastiko (jertse) fina.”

4.2. Gertatzen da, kasu batzuetan,  kolore-izen bati adjektibo bat eranstea ere: iratze(-)kolore ez ezik, "iratze+ondu+kolore” esan nahia ere gerta daiteke, adibidez. Zer forma dagokie halakoei? Ezinbestekoa da -en lotura erabiltzea (iratze onduaren kolorea), ala egoki da iratze ondu kolorea egitura ere? Azkeneko horrek badu kidetasunik, gure ustez, haragi erre usain modukoekin[1]. Aurkitu ditugun adibideetan, honelakoak dira nagusi:

  • Ongi ikusteko, laukizuzen okre argi bat bereizi beharko litzateke magma horretatik, bertan obo okre argi bat ezarri, eta ginbail okre ilun bat erantsi gainean, Sienako buztin errearen koloreko txirikorda bat zintzilikaturik lukeena, eta, are gehiago esango dut, tartekatua. (Estilo-ariketak. Raymond Queneau / Xabier Olarra).
  • Emakumea azukre errearen kolorekoa da, eta barratik irteteko buelta emanda musika makinara joango da. (Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia).
  • Argiak suaren ondoko hauts errearen kolorea hartu zuen. (Konpainia noblean, Anjel Lertxundi).

Azken ohar bat, marratxoaz: horri buruzko arauak bi jokaerak onartzen dituela iritzi diodan kasuetan jarri dut (-) zeinua elkarketan. Izan liteke, horretan ere, gehiago zehaztu beharrik.




[1] Euskaltzaindiaren 25. arauak saihestu beharrekotzat jotzen du, oro har, hiru hitzen elkarketa, baina salbuespenen artean, I.3.4 puntuan, hauexek aipatzen ditu: “[Eguzki-lore gisakoen alorreko] irizpen-, multzo-, zati- eta mota-elkarteak. Beste gehienek baino askatasun handixeagoa dute hauek honelako hedapenetarako: butano-saltzaile itxura, kafe erre usaina, zakar-biltzaile taldea, orein-haragi zatia, perpaus subordinatu motak”.


Nork: Patxi Petrirena.2008/11/10
Etiketak: fuksia arrosa laranja kolore berde | Permalink | Erantzunak (2) | Errenferentziak: (1)